یاداشتنامەیا لێکتێگەهشتنێ د ناڤبەرا ئەمریکا و ئیرانێ دا

ژ لایێ ستافێ (ف پ) ڤه‌ هاتییه‌ نڤیسین

و. ژ ئنگلیزی: شەمال ئاکرەیی

ل 17ی حوزەیرانا 2026ێ، گۆڤارا فۆرن پۆلەسیForeign Policy یا ئەمریکی یا ناڤدار، گۆتارەک کو ژ لایێ ستافێ FP ڤە هاتییە نڤیسین بەلاڤکریە، بەحسی یاداشتنامەیا لێکتێگەهشتنێ یا کو د ناڤبەرا ویلایەتێن ئێکگرتی یێن ئەمریکی و ئیرانێ دا هاتییە ئیمزاکرن دکەت و دیار دکەت کو ئەڤ یاداشنامەیە، وەک چارچۆڤەیەکێ سیاسی – ئێمناهی یێ دەسپێکی یە، نە رێککەفتنەکا دویماهیێ یە.

هزرا ناڤەندی یا کو گۆتار ل سەر هاتییە ئاڤاکرن ئەوە کو هەردو لایەن، زێدەباری دژمنکارییا وان یا دێرین، یێن گەهشتینە لێکتێگەهشتنەکا دەمکی کو ئارمانجا وێ یا سەرەکی رێڤەبرنا ئالۆزییانە، نەک ب دویماهیئینانا وانە ب شێوەیەکێ ریشەیی.

گوتار ب رۆهنکرنا سروشتێ ڤێ یاداشتنامەیێ دەستپێدکەت و داکۆکیێ ل سەر وێ چەندێ دکەت کو ئەڤە نە رێککەفتنەکا گشتگیرە بۆ ئاشتیێ و نە ژی کۆپییەکا پێشڤەبری یا رێککەفتنا ئەتۆمی یا بەرێ یە (پلانا کارێ گشتگیر یێ هەڤپشک – ب کورتکری (JCPOA، بەلکو پتر نێزیکی “ئاگربەستەکا رێکخستی”یە و دەمێ وێ شێست رۆژن و قۆناغەکا تاقیکرنا سیاسی و ئێماناهیێ یە و ئارمانج ژێ ڤەکرنا دەرگەهەکێ دانوستاندنێن بەرفرهترە د پاشەرۆژێ دا. گۆتار دیار دکەت کو ئەڤ رێککەفتنە ژ رویێ سروشتی ڤە یا لاواز و نازکە، چونکی د شییان دایە هەر خال و بەندەکا تێدا ب شێوەیێن جودا بهێنە راڤەکرن، راگرتن یان ل کارخستن ئەگەر ئاستێ باوەڕیێ د ناڤبەرا هەردو لایەنان دا داکەڤت.

د تەوەرێ راگرتنا ئالۆزیێن سەربازی دا، گۆتار ئاماژێ ب وێ چەندێ دکەت کو گرنگترین پێنگاڤ د ڤێ یاداشتنامەیێ دا، راگرتنا تەمام یا کارێن دژمنکاری یە د ناڤبەرا ویلایەتێن ئێکگرتی و ئیرانێ دا کو هەڤڕکیێن نەراستەوخۆ ژی ل مەیدانێن کو باندۆرا ئیرانێ ل سەرە ل رۆژهەڵاتا ناڤین ڤەدگریت. ل ڤێرێ بابەت، نە ب دویماهیئینانا هەڤڕکیێ یە، بەلکو رێگریکرنە ژ گوهۆڕینا وێ بۆ روی ب رویبوونەکا ڤەکری. ب چەند پەیڤێن دی، ئەڤ رێککەفتنە چارەسەرییا ئەگەرێن ئالۆزیێ ناکەت، بەلێ بۆ ڤی دەمی، رێگریێ ژ سەرهلدانا وێ دکەت. گۆتار ئاماژێ ب وێ چەندێ ژی ددەت کو ئەڤ یاداشنامەیە ژ ئەنجامێ هندێ هاتییە کو هەردو لایەن یێن گەهشتینە وێ قەناعەتێ کو بەردەوامبوونا ئالۆزیێ دێ بیتە ئەگەرێ مەزاختن و تێچوونەکا ئابۆری و سەربازی یا وەسا کو نەهێتە کۆنترۆلکرن.

ئێک ژ گرنگترین وان تەوەرێن کو گۆتار رۆناهیێ دئێخیتە سەر، بادەکێ تەنگاڤا هورمزێ یە کو خالەکا هەستیارە د تەرازییا ناڤدەولەتی دا. رێککەفتن داکۆکیێ ل سەر دوبارە دەستەبەرکرنا ئازادییا هاتنوچۆنا دەریایی د تەنگاڤێ دا دکەت، ل گەل کێمکرنا وان گەفێن کو ب دائێخستن یان ل کارئێخستنا وێڤە گرێدایینە. ئەڤ خالە رەهەندەکێ ئابۆری یێ جیهانی یێ راستەوخۆ هەیە، چونکی پەیوەندی ب دابینکرنا پترۆل و وزەیێ ڤە هەیە. ستافێ فۆرن پۆلیسی، رۆهن دکەت کو ویلایەتێن ئێکگرتی ل دویڤ سەقامگیرییەکا ب لەز بۆ ڤێ رێکا دەریایی یا زیندی (تەنگاڤا هورمز) دگەڕییا. د هەمبەر دا ئیرانێ جۆرەکێ دانپێدانا نەراستەراست ب رۆلێ خۆ وەک ئەکتەرەکێ سەرەکی د بیاڤێ دەریایی دا ب دەستڤە ئینا، هەرچەندە ئەڤ چەندە ب شێوەیەکێ فەرمی نەهاتییە دارشتن ژی.

سەبارەت لایەنێ ئەتۆمی، گۆتار دیار دکەت کو ڤێ یاداشتنامەیێ داخوازا هەلوەشاندنا پرۆگرامێ ئەتۆمی یێ ئیرانێ ب تەمامی نەکرییە، ئەو بابەتێ کو د قۆناغێن بەری نوکە دا داخوازەکا سەرەکی یا ئەمریکی بوو، بەلکو یاداشتنامە فوکەسێ ل سەر “پیتاندن و رێڤەبرنا وێ” دکەت. ئیران دێ پێگیر دبیت ب پێشڤەنەبرنا چەکێ ئەتۆمی، ل هەمبەر دەستپێکرنەڤا دانوستاندنێن هویر ل سەر ئاستێن پیتاندنێ و میکانیزمێن چاڤدێرییا ناڤدەولەتی.

دەربارێ سزایێن ئابۆری، گۆتار رۆهن دکەت کو ویلایەتێن ئێکگرتی ل سەر سڤککرنەکا پێنگاڤ ب پێنگاڤ و ب مەرج بۆ وان سزایێن ل سەر ئیرانێ هاتینە سەپاندن قاییل بوویە. ئەڤ چەندە رێپێدانێ ب هنارتنا سنووردار یا پترۆلا ئیرانێ و دوبارە بکارئینانا هندەک ژ سەرمایەیێن دارایی یێن بەستی (تەجمیدکری) بخۆڤە دگریت، بەلێ ب مەرجێ پێگیربوونا ئیرانێ ب پێشڤەچوونێ د هەردو بادەکێن ئەتۆمی و رەفتارێن وێ ل دەڤەرێ دا. گۆتار دیار دکەت کو ئەڤ خالە یا بوویە ئەگەرێ گەنگەشەیەکا مەزن د ناڤخۆیا واشنتۆنێ دا، ب شێوەیەکێ کو هندەک ژ سیاسەتمەداران دبینن کو پێشکێشکرنا دەستپێشخەریێن ئابۆری بۆ ئیرانێ بەری ب دەستڤەئینانا سۆز و بەڵێنێن رۆهن، دبیت پێگەهێ گڤاشتنا ئەمریکی لاواز بکەت.

ل رویێ جیۆپۆلۆتیکی، گۆتار شرۆڤەکرنا خۆ بەرفرهتر لێ دکەت دا کو ئاماژێ ب وێ چەندێ بدەت کو ئەڤێ رێککەفتنە ب تنێ پەیوەندی ب واشنتۆن و تەهرانێ ڤە نینە، بەلکو رەنگدانەڤا وێ دێ ل سەر هەمی دەڤەرێ دەردکەڤیت، ب تایبەتی وەلاتێن کەنداڤی، ئیسرائیل، عیراق و لوبنانێ. ئارمانجا ئاشکەرا یا ڤێ یاداشتنامەیێ، دوبارە رێکخستنەڤا تەرازییا دەڤەرێ یە ب رێکا کێمکرنا ئەگەرێن شەرێ راستەوخۆ و دوبارە رێکئێخستنەڤا کاریگەریێ بێی رویدانا پێکدادانەکا سەربازی یا بەرفرهـ. ل گەل هندێ ژی، ستافی فۆرن پۆلەسی پشتراست دکەت کو شەڕێن ب وەکالەت ب دویماهی نەهاتینە، بەلکو ب تنێ “ب شێوەیەکێ پارچەیی یێن هاتینە بەستاندن ئانکو راگرتن”.

د هەمبەر دا، گۆتار خواندنەکا رەخنەیی یا رۆهن پێشکێش دکەت، ب شێوەیەکێ کو دبینیت سێ ئاریشەیێن سەرەکی هەنە گەفا ل ئەڤێ رێککەفتنێ دکەن:

ئێک: هەبوونا مژاوییەکا (نە رۆهنییەکا) مەزن د دارشتنا بەندێن یاداشنامەیێ دا.

دو: نەبوونا باوەڕییەکا دروست ب هەڤدو.

سێ: نەبوونا گەرەنتییێن دوومدرێژ بۆ بجهئینانێ.

ژبەر ڤان ئەگەران، هندەک ژ شەهرەزایان وەسا دبینن کو ئەڤە نە رێککەفتنا ئاشتیێ یە، بەلکو ب تنێ “میکانیزمەکە بۆ رێڤەبرنا قەیرانەکا دەمکی”.

د پوختەیێ گۆتارێ دا، وەسا خۆیا دبیت کو یاداشتنامەیا لێکتێگەهشتنێ وەرچەرخانەکا گرنگە د شێوازێ رێڤەبرنا پەیوەندییێن د ناڤبەرا ئەمریکا و ئیرانێ دا، بەلێ ئەڤ چەندە رامانا وێ چەندێ نادەت کو دویماهییا هەڤڕکیێ یە د ناڤبەرا وان دا. ئەڤ یاداشتنامەیە پتر نێزیکی ئاگربەستەکا سیاسییە کو دشێت بهەرفیت یان بهێتە پێشڤەبرن. ب کورتی، هزرا ناڤەندی یا گۆتار دیار دکەت ئەوە کو هەردو لایەن هێشتا نەگەهشتینە سازشەکا راست و دروست، بەلکو یێن گەهشتینە قۆناغەکا نوی د رێڤەبرنا گرژی و ئالۆزییان دا کو تێدا روی ب رویبوون یا هاتییە پاشئێخستن بەلێ هێشتا چارەسەر نەبوویە.