

كورد ژ دهستپێكا ئيسلامێ ههتا نها ب حهزژێكرنا خۆ بۆ دینێ ئيسلامێ و وهلاتێ خۆ ناڤدارن. كتێبێن دیرۆكێ بهحسێ ناڤدارێن كورد دكهن. ژ ناڤ وان، تهفسیركهر، حهدیسناس، دیرۆكنڤیس و پسپۆرێن زانستێن شهریعهتێ و ههمى زانست و زانیاریێن دى دهركهفتن. ژ ناڤ كوردان، سهركێش و فهرماندهيێن لهشكهرێ ئيسلامێ دهركهفتن، وهكى سهلاحهدینێ ئهییووبى. ههروهسا شێخ عوبهيدوللاهێ نههرى، ههتا دگههیته رێبهرێ نيشتمان پهروهر (مهلا مستهفا بارزانى) سهركێش و رزگاركهرێ بزاڤا رزگاريخوازا كوردى. گهلهك كوردان شۆڕشێن ئايینى و نهتهوهيى راكرینه و ژ زوى ڤه بهرخۆدانهكا دادپهروهرانه ژ دین و وهلاتێ خۆ كرین.
مهلا حسێن مووسا حسێن گۆت: “دهما خودێ لێخۆشبوو (مهلا مستهفا بارزانى) ژ یهكیتیا سۆڤیهتێ ڤهگهریاى وهلاتى و چوو بهغدا و ل (ئۆتێلا سهباح) ما، ب ئامادهبوونا كۆمهكا زانایان گۆت: (ئهگهر ئهز ساخ بمینم، دێ پرسا كوردى ب پهند و زانست و رهوشهنبیریێ چارهسهر كهم، نه ب ئاگر و ئاسن. ئهز دخوازم كۆمهلگهها كوردى ببیته كۆمهلگهههكا ب رهوشتێن ئيسلامى هاتيیه رهوشتاندن ل سهر روناهییا رێنیشاندانێن زانايێن كوردان). وى گهلهك جاران دگۆت: (ئهز سۆزێ ددهم خۆ، دهما كو ئهم ببین خودان كیان و حوكم و دهولهت، دێ قورئانا پیرۆز و سوننهتا پاقژ كهمه بهرنامهيێ خۆ و دێ ل سهر رێبازا وان چین. ئهز سۆزێ ددهم، كو ئهم دێ خزمهتا قورئانا پیرۆز و دینێ ئيسلامێ كهین)”(1).
بێگومان، مهلا مستهفا بارزانى (خودێ لێ رازى بيت)، دامهزرێنهرێ بزاڤا كوردى، زانايهكێ ئايینى و سهركێشهكێ سیاسى بوو. وى هزر د داهاتوویا گهلێ خۆ يێ كورد دا دكر. ژ كارێن، كو وى هزر تێدا دكر، دامهزراندنا ئێكهتيیا زانايێن ئايينێ ئيسلامێ بوو. دبێژن كو هزرا دانانا ڤێ ئێكهتيێ، بۆ (مهلا ههمزه يێ خانى) دزڤڕيت، كو بۆ بارزانى پێشنياز كرى ههمى تهخ و چينان ئيكهتييێن خۆ ههنه، بۆچى زانايێن ئايينى ژى ئێكهتييا خۆ نهبيت؟(2).
ئێكهتييا زانايێن ئايينێ ئيسلامى ل 21/9/1970ێ ل گوندێ (گهلاله) ب بهرههڤبوونا رهحمهتى مهلا مستهفا بارزانى هاته دامهزراندن، ل دهستپێكا دامهزراندنێ ههشت لق ههبوون، كو ل دويڤ ههبوونا خهلكى ل ههرێما كوردستانا عيراقێ هاتييه بهلاڤكرن(3). ئێكهمين كۆنگره ل ژێر درووشمێ (موسلمانهتى و زانست و برايهتى) دهست پێكر، هندهك ئهندامێن مهكتهبا سياسى و كۆميتهيا ناوهندى يا پارتى و نوينهرێن ڕێكخراوێن كوردستانى بهرههڤى ئاههنگا دهستپێكرنا كۆنگرهى بوون. ل دهستپێكێ چهند ئايهتێن قورئانا پيرۆز هاتنه خواندن، پاشى دهقيقهكێ وهكو رێزگرتن بۆ گيانێ پاكێ شههيدێن رێكا كوردستانێ راوهستيان، ل دويڤ دا مهلا وهيسى گۆتارا ليژنا ئامادهكارا كۆنگرهى خواند، پاشى ئێكسهر جهنابێ مهلا مستهفا بارزانيیێ رابوو و چوو پهيڤهك پێشكێشكر. ل دويڤ دا چهند گۆتارێن ديتر هاتنه خواندن(5). ئێكهمين سهرۆكێ ئێكهتييا زانايان (مهلا عهلى مودهريس)(4) بوو.
ئێكهتييا زانايان، رێكخراوهكا پیشهیی تایبهته ب كاروبارێن زانایايێن ئایینی ل كوردستانێ، بارهگایێ سهرهکی ل ههولێرێ يه.ههیكهلی وێ ژ ئهڤان پشكان پێك دهێت:
1. مهكتهبا تهنفیزی.
2. ئهنجومهنا ناڤهندی.
3. لق.
4. ناوچه.
ههتا نۆکە (6) شهش كۆنگره گرێداينه. ههڤده لق ل سهرتاسهری ههرێما كوردستانێ ههنه.ههروهسا پشكهكا تایبهت ب فهتوايێ ڤه ههیه، ب ناڤێ (فهتوا) كو پێكهاتييه ل ئهنجومهنێ باڵا يا فهتوايێ، كو ل مهكتهبا تهنفیزی دروينن، زێدهبارى ل سهرجهم لقێن ئێكهتييا زانايان، ليژنهیێن فهتوایان ههنه. دیسا ئهڤ ئێكهتييه خودانا كۆمهكا شههید و قوربانییانه، کو هندهك شههیدێن پێشمهرگایهتيێ نه و هندهك ژى شههیدێن تیرۆرێ نه(6).
ژێدهر:
1. ههوار چێى، مهلا ئيبراهيم چێى زانايێ ئايينى و خهباتكهرێ نهتهوهيى، دهۆك- 2017، ل97.
2. ديدارهك ل گهل عهبدولجهليل مهلا ههمزه خانى ل رۆژا 6/10/2024ێ ل دانێ سپێدێ ل رێڤهبهرييا ئهوقافا دهۆكێ.
3. سعيد محمد أحمد المحمد، اتحاد علماء الدين الاسلامي في كوردستان- وآثارهم في تبليغ الدعوة، بحث تمهيدي لمرحلة الماجستير في الدراسات الاسلامية، بإشراف الاستاذ الدكتور محمد الطيب الابراهيم، كلية الإمام الاوزاعي- بيروت، 2004، ص3.
4. ئارى نانهكهلى، برايهتى 1970- 1971 دووهمين گۆڤارى سياسيى ئاشكراى پارتى ديموكراتى كوردستان (ئاماده و له چاپدانهوه)، پێشهكى: د. نهجاتى عهبدوڵڵا، گۆڤارى (برايهتى)، ژماره (6) ساڵى (1)، خولى دووهم، سهرهتاى تشرينى يهكهمى 1970، وتاره بهنرخهكهى بارزانى له كۆنگرهى مهلاكانى كوردستان، ل3.
5. مهلا عهلى مودهريس: سالا 1919 ژ دايك بوويه، ژ بنهماڵهكا كوردپهروهر و ديندار و خزمهتكار بووينه. چهند نڤيسين ل پاش خۆ هێلاينه، كهسايهتييهكێ زيرهك و شههرهزا بوو. لد ويڤ داخوازا بارزانى ژبۆ دامهزراندنا ئێكهتييا زانايان سهرهدهنا بهغدا كرييه بۆ وهرگرتنا دهستويرييا دامهزراندنێ، سالا 2000ێ چوويه بهردلۆڤانييا خودێ. ل دور ژيانا وى ب درێژى، بهرێخۆ بده: فهتحى مهلا عهلى مهلا عهبدوللا بێتواتهيى المدرس، حوجرهنامه، چاپى دووهم، ههولێر- 2019، ل153- 194.
6. https://zanayan.org/sites.php?section=33.




