جاسمێ جه‌لیل ژ نڤیسه‌رێن به‌راهیێ یه ل گه‌ل عه‌ره‌بێ شه‌مۆ، ئه‌مینێ عه‌ڤدال، وه‌زیرێ نادر، قه‌چاخێ مراد و قه‌ناتێ كوردۆ، حاجیێ جندى، ل ئێكه‌تییا سۆڤیێتا به‌رێ، شییاین خزمه‌تا ره‌وششه‌نبیرى و زمانێ كوردى بكه‌ن.
جاسم ب كار و به‌رهه‌مێ خۆ، دبیت سه‌ر ژ وان هه‌مییان ستاند بیت بۆ خزمه‌ت و پویته پێدانێ ب زمان و ئه‌ده‌بیاتا كوردى.
جاسمێ جه‌لیل، ل رۆژا 25/8/1908 ل گوندێ (قزل قۆلا) ل تاخێ دیكور ل باژێرێ قه‌رسێ ل ئێكه‌تیا سۆڤیێـا به‌رێ ژ دایك بوویه. ل جه‌نگا جیهانییا ئێكێ ل سالا 1918ێ، ده‌ما له‌شكرێ رۆسى ژ ده‌ڤه‌را قه‌رسێ ڤه‌كێشایى، له‌شكرێ ده‌وله‌تا عوسمانى هێرش كره وێ ده‌ڤه‌رێ و كورد و ئه‌رمه‌ن هاتنه قوتبڕى كرن، كو ئه‌و د ژیێ ده‌هـ سالیێ دا بوو، نیزیكى 50 كه‌سان ژ مالباتا وان دكه‌ڤنه به‌ر هێرشا عوسمانییان و هه‌مى دهێنه كوشتن. تنێ ئه‌و و خویشكه‌كا خۆ مان، مخابن ل ده‌مێ ڕه‌ڤێ، خوشكاوى ژى به‌رزه دبیت و ئه‌و دمینته ب تنێ. ئه‌و ب ترس و برس ڤه، ل گه‌ل كه‌سێن مشه‌ختبوویی دگه‌هته باژێری یه‌ریڤانێ. ل داینگه‌هه‌كا ئه‌مریكى، دهێته ب خودان كرن. هه‌ر وێ سالێ ده‌ست ب خواندنێ دكه‌ت.
جاسم ل سالا 1928ێ، د ژیی 23 سالێ دا، دهێته ده‌ست نیشانكرن، كو بچته مه‌دره‌سه‌یا له‌شكرى ل باكۆ، ل سالا 1930ێ دبیته ئه‌ندامێ حزبا شیۆعى یا سۆڤیێتى، ده‌مێ خواندنا خۆ ب دووماهى دئینیت، پاشى دبیته رێڤه‌به‌رێ ئه‌نستتیۆتا به‌رهه‌ڤكرنا مامۆستایێن كورد و ئه‌رمه‌ن ل مه‌دره‌سه‌یێن كوردان. ل به‌ر ده‌ستێ وى ب سه‌دان كچ و كوڕێن كورد و ئه‌رمه‌ن بوونه خودان باوه‌رنامه. هه‌روه‌سا یاسا ژى خواند د وى وارى دا بۆ خودان باوه‌رنامه.
ل یه‌ریڤانێ ل ئه‌نستتیۆتا نێڤده‌وله‌تى (كۆلیژا زمانڤانیێ)؛ زمان و ئه‌ده‌بیاتان دخوینیت. جاسمێ جه‌لیل ئێك بوویه ژ ئه‌وان كه‌سێن بنواشه‌یێ ئه‌ده‌بیاتا كوردى ل سۆڤییتێ داناین.
جاسم ب ژییانه‌كا نه‌خۆش و دژوار ژییایه، نه‌مامانا كه‌س و كارێن وى، گه‌له‌ك كارتێكرن لێ كرییه، له‌وا دژییه‌كێ گه‌نج دان ده‌ست دا نڤیسینا هۆزانێ و چه‌ند دیوان هاتنه چاپكرن. هۆزانێن وى هاتینه وه‌رگێڕان بۆ زمانێ روسى و هاتینه چاپكرن.
ژبه‌ر زیره‌كییا وى، حكومه‌تا ئه‌رمینیا ل سالا 1932ێ ئه‌وى دهه‌لبژێرن و دكه‌نه رێڤه‌به‌رێ چاپكرن و پێشڤه‌برنا زمان و ئه‌ده‌بیاتا كوردى. ئه‌و گرنگییه‌كا زێده ب چاپكرنا په‌رتوكێن ب زمانێ كوردى دا و پێشڤه‌چونه‌كا باش بخۆڤه دیت.
جاسمێ جه‌لیل دكه‌ڤیته ناڤ مه‌یدانا بزاڤا ره‌وشه‌نبیرییا كوردى ل وه‌ڵاتێ ئه‌رمینیا، ئازه‌ربێجانێ، كو ده‌رفه‌ت بۆ خواندن و نڤیسینا كوردى ب ڕێنڤیسا لاتینى هاتییه دان. جاسمێ جه‌لیل دبیته به‌رپرسێ ئێكێ یێ به‌رهه‌ڤكرن و چاپكرنا په‌رتووكان ب زمانێ كوردى.
د وارێ نڤیسین و وه‌رگێڕانێ دا، ئه‌وى گه‌له‌ك كارێن ئه‌ده‌بی نڤیسینه و وه‌رگێڕاینه سه‌ر زمانێ كوردى، د بیاڤێ هونه‌رى دا ژى، جاسمێ جه‌لیل پویته‌كێ گه‌له‌ك مه‌زن دایه فولكلۆر و كه‌لتورێ كوردى، هژماره‌كا مه‌زن یا سترانان كۆمكرن و دانه چاپكرن، گه‌له‌ك به‌یت و سه‌رهاتى و چیرۆكێن درێژ ژ زارده‌ڤێ كه‌سێن د ژییه‌كێ مه‌زن دا، وه‌رگرتن و چاپكرن. هه‌روه‌سا وى ب تنێ ب ده‌هان په‌رتوك وه‌رگێڕان نه‌مازه یێن ماركس و لینینى كو هینگێ سه‌رده‌مێ وان جوره په‌رتوكان بوو. ژبلى یێن كو ل قوتابخانا دهاتنه خواندن، وى گه‌له‌ك دانان و وه‌رگێڕان.
د زمانێن رۆسى، فره‌نسى، ئه‌لمانى و كوردیێ وى ڤه‌كولینێن به‌ركه‌فتى هه‌نه.
وه‌كو ره‌وشه‌نبیره‌ك و كوردپه‌روه‌ره‌ك، ده‌مێ باژێركێ حه‌له‌بجه هاتییه كیمیابارانكرن ل سالا 1988ێ، ب رێكا نامه‌یه‌كا ڤه‌كرى دا، بۆ گورباتشۆڤى، سه‌رۆكێ وى ده‌مى یێ سۆڤیێت داخواز ژ حكومه‌ت و سه‌ركردایه‌تییا سۆڤیێتێ كر هه‌لویسته‌كێ ده‌رباره‌ى وێ كاره‌ساتێ نیشا بده‌ت.
بۆ ده‌مه‌كى، ئه‌ڤ بزاڤا خورت، هاته راوه‌ستاندن و چه‌ند سالان ڤه‌كێشا، به‌لێ پشتى مرنا ستالینى، جاره‌كادى ده‌رگه‌هـ لبه‌ر ره‌وشه‌نبیران هاتنه ڤه‌كرن و نڤیسین و چاپكرن ب زمانێ كوردى به‌رفره‌هـ بووڤه. هه‌روه‌سا رۆژنامه‌یا (ریا تازه) جاره‌كا دى ده‌ست ب وه‌شانێ كر و جاسمێ جه‌لیل رۆله‌كێ باش تێدا هه‌بوو.
رویدانا گه‌له‌ك گرنگ د ژیانا كوردێن ل پشت قه‌فقاسیا، په‌خشكرنا رادیۆیا یه‌ریڤانێ بوو ل سالا 1955ێ، ئه‌ڤه بۆ وى كاره‌كێ دلخۆشكه‌ربوو، پاشى ل سالا 1961ێ ده‌مێ په‌خشكرنا وێ ژ چارێكه‌كێ، كره ده‌مژمێره‌ك و نیڤ ب رێڤه‌به‌رییا جاسمێ جه‌لیل، ب رێیا ڤێ رادیۆیێ ئه‌و شییا پتر ژ (1000) سترانێن فولكلۆرى كۆم بكه‌ت و ل رادیۆیێ بهێنه گوهدارى كرن.
ئه‌و بخۆ، نه تنێ عاشقێ سترانان بوویه، به‌لێ وى ئامیرێ بلویرێ ژى دژه‌نى و خودان شیان بوویه.
جاسمێ جه‌لیل، حه‌فتێ سالێن ژییێ خۆ، كرنه قوربانى زمان و ره‌وشه‌نبیرییا كوردى، ژبلی كو مالباتا وى، زارۆكێن وى هه‌مى لبه‌ر ده‌ستێ وى بوونه خودان باوه‌رنامه و هه‌ر ئێكی د بیاڤه‌كى دا خزمه‌ته‌كا مه‌زن كر، ئه‌وژى ئوردیخانێ جه‌لیل دوارێ فولكلۆرى دا، جه‌لیلێ جه‌لیل د وارێ دیرۆكێ و كه‌له‌پوورێ كوردر دا، خووشكا وان جه‌میلا جه‌لیل د وارێ ستران و موزیكا كوردى دا. به‌لێ مخابن، ئه‌ڤ كه‌سایه‌تیێ ب ناڤوده‌نگ و ژێهاتى، ل 24/10/1998ێ وه‌غه‌را دووماهیێ دكه‌ت. ستێره‌كا مه‌زن و ره‌ونه‌قدار دڕژیێت، ل گۆڕستانه‌كێ ل نیزیك باژێرێ یه‌ریڤانێ دهێته ڤه‌شارتن.
ژ به‌رهه‌مێن وى یێن ناڤدار:
- رۆژێن من.
- كه‌لامێ چیا. ژ ڤێ په‌رتوكێ، سه‌رهاتییا (مه‌مێ و زینێ)، سالا 2009، دكتۆر عزه‌دین مسته‌فا ره‌سول، وه‌كو كتێب ل هه‌ولێرێ دایه چاپكرن.
- عه‌مه‌رێ جه‌لالى، داستانه‌كه رویدانین وێ ل دۆر كه‌لها دمدمێ یه، سالا 1982 ل به‌غدا هاتییه چاپكرن.
- ئودا كوردان.
- قاره‌مانییا كوردان د داستانا كه‌لها دمدم دا. شكور مسته‌فاى ل سالا 1983 ل به‌غدا دایه چاپكرن. پاشى ل به‌یروت ژى هاتییه چاپكرن.
- زۆزان، ستوكهۆلم 1982ێ.
د هۆزانه‌كێ دا دبێژیت:
شڤانێ جاهل رۆحێ ته نازك
رۆحێ ته نازك، وه‌ك زارۆك بێچك
رۆحێ ته هه‌ڤال، بۆى جهـ و كانیاته
رۆحێ ته خۆشیا كولیلك، كارزیاته
شڤانێ جاهل، زانم رۆحێ ته
زمانێ عه‌مر، ته‌بیه‌تێ زانه
لێ وه‌ختا ئه‌زم، ئه‌زم ل ره خته
ده‌بێ كلیتم ئه‌ز بۆى زارێ ته.
