د جیهانبینیيا شاعرێن کلاسیكێن کوردی دا، سروشت و دیاردەیێن وێ نە ب تنێ ڕوودانەکا فیزیکی یان دیمەنەکێ بێگیانن، بەلکو هێما و نیشانەنە (ێیە) بۆ تێگەهشتنێ ژ نهێنيییێن بوونێ و پەیوەنديیا د ناڤبەرا ئافرێنەر و ئافراندی دا.
قەسیدەیا ”ئەی ئاڤ و ئاڤ“ یا فەقيیێ تەیران، ئێک ژ شاکارێن هەرە بلندێن ئەدەبێ عیرفانی یێ کوردی (کرمانجیا ژووری)یە. تێدا ئاڤ ژ شلەیەکا ژیانداری دبیتە هێمایەکا بوونێ، عاشقەکێ سەرگەردان و ڕێڤینگەکێ هەمیشەیی یێ ڕێکا مەعریفەتێ.
ڕیتما ئالۆزيیا جوولەیێ و زمانێ دیالۆگێ:
ژ لایێ زمانی ڤە، دەق ل سەر بنەمایێ دیالۆگ و پەیوەندیيێ هاتيیە ئاڤاکرن. فەقيیێ تەیران ڕێکەکا ئاخافتنێ بکار دئینیت کو تێدا دیتنا دەقی د ناڤبەرا شاعر (پرسیارکەر) و ئاڤێ (بەرسڤدەر) دا دھێتە بەلاڤکرن. جولە و شڵەژان د پەیڤێن (تێی و تێی، بێی و بێی، گەڕ، فەتل، ڕەقس، شەپۆل) و دووبارەبوونا پیتێن بلند (ئاڤ و ئاڤ) د دیارن. ئاڤ ب زمانێ حالێ خۆ قسەیان دکەت؛ ئانکو ب ئالۆزی و دۆخێ خۆ نهێنییان دەردبڕیت، ئەڤە ژی وێ دکەت زمانێ شاعرى بگههیتە ڕیتما سروشتی.
پرسا دەستپێکا بوونێ و توخمان:
ژ لایێ فەلسەفی ڤە، قەسیدە ب کووراهی پەیوەستە ب فەلسەفەیا (ماتریالیزم) و چار توخمان (ئاڤ، با، ئاخ، ئاگر). فەقيیێ تەیران ڕويبڕوی پرسیارێن بنەڕەتى یێن بوونێ دبیتەڤە: ئەرێ ئاڤ (حادس/ دروستکريیەک دەمکییە) یان ژی (قەدەم/ هەڤپشکە د ئەزەلێ دا)؟
شاعر ئاماژێ ددەتە چەمکێ عەرشێ کو ل سەر ئاڤێ بوویە:
”عەرشێ خودێ ل سەر تە بوو“
ئەو ژی ئاماژەیەکا ڕاستەوخۆیە بۆ دەقێن پیرۆز و دروستبوونا گەردوونی. ئاڤ ل ڤردا جەوهەرەک دەردەکەڤیت کو چاڤکانیيا ژیانێیە بۆ هەمی زیندەوەران، ڕووەک و گیانداران. بوونا وێ، بوونەکا شڵەژايی نهکاملە و بەردەوام د گەڕیانێ دا یە بۆ گەهشتنا جهێ خۆ یێ ڕەسەن. ئەو ژی ڕەنگڤەدانا پرسا سەرخۆبوونێ و پێچیێیە د فەلسەفا وجوودی دا.
سەمایا عەشقێ و حەسرەتا وەسلێ:
جەوهەرێ هەرە دیار یێ ڤێ قەسیدەیێ، عرفانییەتەکا داگیرسایى یە. ئاڤ عاشقەکێ مەست و سەوداسەرە. هۆکارا بێئارامیيا وێ، حەسرەتا عەشقێ و دووريیا ژ مەحبووبا حەقیقی (خودێ)یە. ئاڤ د زەنێ شاعری و دەقێ دا؛ جلکێن فەخرێ ژ خۆ کرینە، ”بێ لباس و کسوەت“ە و ڕووت و بەلەنگاز د شەپۆل و سەما یێ دا یە؛ ئەڤە ژی هێمایا وێستەیێ (فەنا)بوونێیە بۆ گەهشتنا (بەقا) بوونێ.
ژ بلی وان ئاماژەیان ژی، زکرا بەردەوام یێ ئاڤێ
”دەنگێ تە تێ ب ڕۆژ و شەڤ؛
زکرێ دکی ب حالەتێ“
هێمایا تەسبیحاتێن تەکوینا گەردوونێ یە. شاعر خۆ د ئاڤێ دا دبینیت ”ڕەنگ شوبھەتێ قەلبێ منێ“؛ وسا دشۆپینە کە هەردو تووشی دەردێ غوربەت و سەوداسەريیا ڕێکا مەعریفەتێ بووینە. د دوماهیکێ دا، ئاڤ مینا هێمایەک ژ بۆيی (کەنزا قودرەتێ) و ئێک ژ توخمێن خەلقێ، ئەو پەیامی ددەت کو تەڤاییا جیهانێ ل دۆر زاتێ حەق دا دەگەڕە.
کورتيیا ئاخافتنێ؛ شاکارا “ئەی ئاڤ و ئاڤ” یا فەقيیێ تەیران، گەهشتنا ئەدەب، فەلسەفا سروشتی و عیرفانێیە. شاعیر د ڤێ شاکارا خوە دا شیایە دیاردەیەکا سروشتی بکەتە ئاوێنەک بۆ تێڕامانێ د حەقیقەتا بوون و خەلقکرنێ دا. ئاڤ د ڤی قەسیدێ دا چیرۆکا عشقا ئەزەليیا مرۆڤ و گەردوونی ڤەدگێڕیتەڤە.
