گوتار

‎محه‌مه‌د ده‌وران و حوزنى موكريانى ‎و كارتێكرنه‌كا نه‌چاڤه‌رێكرى…!

ب هه‌لكه‌فتا گرێدانا كۆنفرانسێ زانستی یێ سه‌دسالییا گۆڤارا (زارى كرمانجى و رۆلێ حسێن حوزنى موكریانى ل بزاڤا رۆژنامه‌ڤانییا كوردیدا)، زانكۆیا سۆران پێ ڕابوویه‌..

محه‌مه‌د ده‌وران و حوزنى موكريانى و كارتێكرنه‌كا نه‌چاڤه‌رێكرى…!

 

نڤیسه‌ر، هۆزانڤان، رۆژنامه‌ڤان، خه‌باته‌كه‌ر و وه‌ڵاتپارێز (موحه‌مه‌د ده‌وران)؛ ئێكه‌ ژ ئه‌وان كه‌سێن ژیانا خۆ كرییه‌ قوربانى وێ دۆزا وى باوه‌رى پێ هه‌ى و هه‌ر د ژییه‌كێ گه‌نج دا رێكا كوردینییێ گرتییه‌ به‌ر و د شۆڕ‌شا ئه‌یلۆلێ دا گه‌هشتییه‌ ناڤ رێزێن بزاڤا رزگاریخوازییا كوردى؛ ب سه‌رۆكاتیيا مه‌لا مسته‌فایێ بارزانى.

ده‌وران؛ ل دویڤ ده‌فته‌ر نفوسێ، ل رۆژا 12/7./1933 ل باژێركێ كلیسێ، كو نوكه‌ دكه‌ڤیته‌ وه‌ڵاتێ توركیا، ئه‌و د بنیات دا ل گوندێ (عه‌لى بێگ) كو نیزیكى باژێركێ بلبلێ و كلیسێ یه‌، هاتییه‌ سه‌ر دونیایێ. ئه‌ڤه‌ وه‌سان هاتییه‌ نڤیسین كو وى ده‌مى نفوسا وان ل كلیسێ بوو. ناڤبرى د په‌رتووكا خۆ دا (وه‌سيه‌ت- نامه‌) وه‌سا خویا دكه‌ت، كو خه‌لكێ باژارێ (دیلۆك)ێ یه‌، كو باژارێ باب و باپیرێن وى یه‌.

د كه‌ڤن دا باژه‌كێ كوردان بوو، مخابن نوكه‌ پترییا وێ بووینه‌ تورك و عه‌ره‌ب. وه‌سا دهێته‌ پێشچاڤ كو نوكه‌ هه‌ر وه‌ك نه‌ باژاره‌كێ كوردستانێ یه‌..!! چونكو  ده‌وران بخۆ د په‌رتووكا خۆ دا دبێژیت نوكه‌ هژمارا كوردان ل دیلۆكێ ژ 30% نابۆریت.

نڤیسه‌رێ مه‌، نوكه ل وه‌ڵاتێ ئه‌لمانیا، ل باژێڕێ كارلسروهێ خۆجهه‌، خودان خێزانه‌ و دو كور و كچه‌ك ب ناڤێن (ئۆمێد، ئارام و یاسه‌مین) هه‌نه‌. ‌رۆژێن خۆ ل ناڤ باخچه‌كێ نیزیكى مالا خۆ ب نڤیسینێ ڤه‌ دبۆراند، كو هه‌مى ژییێ خۆ كرییه‌ قوربانى ملله‌ت و وێ دۆزا وى باوه‌رى پێ هه‌ى. نوكه‌ وه‌ك ساخله‌مى؛ گه‌له‌كێ بێ چاره‌ بوویه‌ و رۆژێن خۆ دبۆرینیت. د سه‌ر ڤێ وه‌ستیان و خزمه‌تێ ڕا، ل ده‌مێ مه‌ داخواز پێزانینان ل دۆر ژییان و خزمه‌تا وى ژێ دكرن، ئه‌و ل وێ باوه‌ریێ بوو، كو نه‌ڤیایه‌ بهێته‌ مه‌زن كرن!! له‌وا ل دۆر كارێ وى دبیت وه‌كو پێدڤى هند پێزانین نه‌بن.   

ب درێژیا 13 سێزده‌ سالان ل حوجرێن مزگه‌فتێن كوردستانێ خوا‌ندییه‌، ده‌وران د په‌رتووكا خۆ یا ب ناڤێ (وه‌سیه‌ت- نامه‌) دا دبێژیت: “پرتووكه‌كا ده‌ستنڤیس ب ناڤێ (خونچه‌یی بهارستان) یان (تاریخا كوردستان) هه‌بوو، یا قاچاخ بوو مینا تشتێ حه‌رام.. ژ فارسی ژ شه‌ره‌فنامێ، وه‌رگرتن، ژ نڤیسینا شه‌ره‌فخانێ بدلیسى دخواند، ئه‌و تشتێ ل حوجرا دخواند، هه‌مى ب ئه‌زمانێن عە‌ره‌بی، توركی و فارسی بوون، ئەما زمانێ كوردی مینا زمانێ ئێجنیا (ئه‌جنا) بوو!!”، ئانكو نه‌دهاته‌ .خواندن و قه‌ده‌غه‌ بوو

پەرتووکا (وەسیەت نامە) ژ کۆمکرنا نڤیسەر (ئیسماعیل بادی)

هێشتا د ژییه‌كێ گه‌نج دا، كو شاگردێ به‌ر ده‌ستێ مه‌لایان بوویه‌، د ژییێ (17) هه‌ڤده‌ سالییێ دا، وى پرتوكه‌ك ل چاپخانا وانی، كو ئە‌رمه‌نیێ وانێ بوو، ب ره‌شادیێن (پاره‌) دایكا خۆ‌ چاپ كر. مه‌به‌ست و ناڤه‌رۆكا په‌رتووكێ، رێبازێن كو مرۆڤ ده‌مێ دچیته‌‌ حه‌جێ و ته‌قسێن ئیمانێ، ل ده‌ما عومره‌ و حه‌ج كرنێ، ب زمانێ كوردی نڤیسى بوو. د ناڤ نڤیسینێ دا‌، ده‌روانى گۆت بوو؛ كو:

(هن چاوا ژ خودێ خوه‌ حه‌ز دكن، وسا ژی؛ ژ كوردستانا خوه‌ حه‌ز بكن).

له‌وا په‌رتووك هاته‌ ژناڤبرن و نه‌هێلان وه‌كو پێدڤى به‌لاڤ ببیت. پشتى چه‌ند سالان، كو ژ وارێ خۆ دویركه‌فتین، ل حه‌له‌بێ، ب دیتنا هنده‌ك خه‌باتكه‌رێن دیتر شاد دبیت. ڤێ دیتنا وى، كارتێكرنه‌كا مه‌زن لێ كر و به‌رێ وى دا رێیه‌كا پڕى ئاسته‌نگ و نه‌خۆشى، رێیا وه‌لاتپارێزییێ و لێ نه‌ڤه‌گه‌ریانێ، ئه‌و رێك و رێبازا بارزانیێ نه‌مره‌.

چه‌وان بۆ مریدێ رێبازا بارزانى؟ ئه‌ڤ سه‌رهاتییه‌ ڤێ چه‌ندێ پێشچاڤ دكه‌ت:

موكریانى و چاپخانه‌

“حوسێن حوزنى موكریانى، ئێكه‌مین كه‌سێ كورد بوو ژ ئه‌لمانیا چاپخانه‌یه‌ك كڕی و گه‌هاندییه‌ كوردستانێ، به‌لێ به‌رى ل كوردستانێ بنه‌جهـ بكه‌ت، چیرۆكا وێ ژى هه‌یه‌، هینگێ تێكه‌لی یێن وى و (د. نووری ده‌رسیمی) هه‌بوون. ئه‌و دۆستێ حوزنی موكریانی بوو، ده‌ما حوزنی ژ ئه‌لمانیا چاپخانه‌یا خۆ‌، ئینایه‌ توركیا، ژ به‌ر ترسیانا كو ژێ بستینن، بربوو حه‌له‌بێ ل مالا د. نووری ده‌رسیمی ڤه‌شارت بوو، هه‌تا رێیه‌كێ ببینیت ده‌ربازى كوردستانێ بكه‌ت.

چاپخانه‌ یا كه‌ڤن بوو، هنده‌ك تشت وه‌كو پیتێن كوردى ژێ دكێم بوون، جاره‌كادى حوزنی؛ دیسا ڤه‌گه‌ڕیا ئه‌لمانیا‌ داكو وان كێماسییان چاره‌ بكه‌ت. هه‌ر چه‌نده‌ پا‌رێن وى‌ ژی نه‌ما بوون، ئه‌ڤه‌ سه‌روبه‌رێ چاپ و وه‌شانا كوردى بوو”. ژ ئالمانیا ب قاچاخ هانی توركیێ ترسی كو ژێ بستینن هانی حه‌له‌بێ ل مالا د. نوری ده‌رسیمی ڤه‌شارت. هنده‌ ئاله‌ت كێم بوو، دیسا چوو ئالمانیا ئەوژی ب قاچاخ هانی، كوردستانێ! هه‌زار ره‌حمه‌ت ل جانێ وی بن هه‌تا ب هه‌تا كو د خزمه‌تێن وی ژ بیر ناكن.

 

حسێن حوزنی موکریانی

 

ئاڤاهیێ چاپخانێ

 

ئامیرێ چاپکرنێ ل چاپخانا حسێن حوزنی

 

نووری دێرسمی

 

گه‌له‌ك پرتووكێن ب كوردی ژی، ل سه‌ر ره‌فا مالا ده‌رسیمی هه‌بوون. دیسان ب زمانێن دیتر ژى هه‌بوون. ده‌وران ژى وى ده‌مى ل وێرێ بوویه‌، ل وێ هه‌ڤدیتنێ دا‌، د. نووری ده‌رسیمی نامیلكه‌ك ب زمانێ عە‌ره‌بی هات بوو چاپ كرن، دا ده‌ستێ نڤیسكارێ مه‌. نامیلكه‌، ب ناڤێ (صامد كوردستانی) ل سالا 1958ێ هاتبوو چاپ كرن، كو ناسناڤێ ره‌حمه‌تى (جه‌مال نه‌به‌ز)ى‌ یه‌.

     جەمال نەبەز

 

ل سه‌ر به‌رگێ وێ، وێنه‌یێ، مه‌لا‌ مسته‌فا بارزانی بوو ب جلكێن جه‌نارالان و ل هه‌سپه‌كی ره‌وان سوار ببوو!! دبێژن كو په‌رتووك ب ناڤێ (حركة التحرر الكردیة وأهدافها فی عام 1957) بوو. ده‌روان دبێژیت: “مسته‌فا بارزانی، گه‌له‌ك هه‌واس و بالا من كشاند و ئەز كرم بن ته‌ئسیرا خوه‌، ژ هینگێ ده‌، ده‌ردێ مسته‌فا بارزانی ب من ژی كه‌تییه”‌.

هه‌روه‌سا د په‌رتووكا خۆ دا، حوزنى موكريانى ژبير نه‌كرييه‌ و وێنه‌يێ وى و ليسته‌يه‌ك ب ناڤێ په‌رتووكێن حوزنى ب رێز كرينه‌:

1. گه‌وهه‌رێ یه‌كانه،‌ حه‌له‌ب 1914

2. مێرگه‌یا دلان، حه‌له‌ب 1920

3. خونچه‌یی بهارستان، حه‌له‌ب 1925

4. پێشكه‌ڤتن، ره‌واندز 1927

5. ئاوره‌كی پاشه‌ڤ ره‌واندز ؟

6. مێژوویی حوكمدارانی بابان ره‌واندز 1931

7. ناڤدارانی كورد ره‌واندز 1931

8. میرانی سۆران ره‌واندز 1935

9. شاهـه‌نشاهـانی كوردی زه‌ند 1936

10. كورد و نادرشاهـی هه‌ڤشار 1936

11. كوردستانی مۆكریان، ره‌واندز 1938

12. به‌ كورتی حه‌كایه‌تی دیرۆكی رۆژنامه‌كان دا 1947

دیسا ژی پرتووكێن مامۆسته‌ سه‌ید حوسێن حوزنی وه‌كو:

13. زه‌لامی كورد

14. تاریخی بارامی چووبین

15. تاریخی كوردستان

16. مێژوویی كۆیێ

17. سابلاخ (مه‌هاباد) و شێخ عوبه‌یدۆڵاهێ نه‌هریێ

18. سه‌لاحه‌ددینێ ئە‌یووبی له‌ مێژوو دا

19. نه‌ته‌وه‌یا كورد

20. مێژوویی ئاشۆریه‌كان

21. جاف و دزلی ل مێژوو دا

22. سمكۆ و سه‌ید تاهایێ شه‌مزینان

23. مێژوویی هه‌ولێر

24. مێژوویی شاری كه‌ركووك.

گۆتارێن پەیوەندیدار

Back to top button
XaniAI Icon پسیار ژ XaniAI بکە