د دیرۆكا بزاڤا رزگاریخازا كوردیدا، گهلهك رێبهر و سهرۆك پهیدا بووینه و خهباتهكا بهردهوام ژبۆ سهرفهرازییا گهل و وهلاتێ خۆ كرییه، چ د چهپهر و بهرسینگرتنێت دوژمنیدا، یان ژی ب قهلهمێ خۆ ل سهر كول و كۆڤانێت مللهتی و دیرۆكا مه یا بهرزهبوویی، نڤيسین داناینه.
(بانگینا وهلاتپارێزێت كورد بۆ كۆنگرێ ههڤگرتنێ یێ گهلێت ئاسیا و ئهفریقییا)، بانگینهكا گهلهك بهركهتی و گرنگه وهكو دۆكیۆمێنت هاتییه پاراستن و دانوستاندن ل سهر وێ چێبووینه، ئهرێ كێ تێكستێ ڤێ بانگینێ نڤیسییه و ب رێیا كێ گههشتییه وی كۆنگرهیێ ل قاهیره هاتییه گرێدان…؟!! ههروهسا تێكستا كو دێ ل سهر ئاخڤین و بهلاڤكهین، بتنێ ئهو بوو، یان ژی تێكستهكا دیتر ژی ههبوویه، ئهرێ كێ ئهو نڤیسییه، ئهڤان بانگینا دهربڕین ژ كێ دكر مهرهم ژ نڤیسینا وان چبوو؟
أ- هزرا پهیدابوونا
(بانگینا وهلاتپارێزێت كورد…)
سالا 1957ێ سهرۆكاتیا پارتییا دیموكراتا كورد ل سورییێ دهست ب شۆلێ خۆ یێ سیاسی كر و ژ شۆلێت وێ یێت بهركهتی ل وێ ههیامێ، بانگینهك پێشكێشی كۆنگرهیێ ههڤگرتنێ یێ گهلێت ئاسیا و ئهفریقییا كر، ئهڤا كو ل دویماهییا چریا ئێكێ ژ سالا 1957ێ ل قاهیره هاتییه گرێدانههروهسا نێڕینهك دیتر ههیه كو ئهڤ بانگینه ژ بزاڤێت (جڤاتا زانستی و ئالیكاریا كوردا) بوویه ئهوا دێرسمی و هندهك رهوشهنبیر و سیاسهتڤانێت دیتر دانایی، ئهوان بانگین نڤیسی و گههانده كۆنگرهیێ (باندۆنگ) ئهوا خولا وێ یا ل قاهیره هاتییه كرن، كو بانگین (18) ههژده بهرپهڕ بوون،
بانگین ب دهستخهتێ د. نووری دێرسمی هاتییه نڤیسین، بۆ كۆنگرێ ههڤگرتنێ یێ گهلێت ئاسیا و ئهفریقییا ئهوێ د ناڤبهرا رۆژێت 26 – 31 كانوینا ئێكێ دا یا ساڵا 1957ێ دا هاتیه گرێدان، بۆ هاتبوو بلندكرن. بانگین ژ (15) بهرپهڕێت فۆڵسكاپ قهبارێ (A4) پێكدهێت، ئهڤ تێكستا ل بهر دهستێ مه و دێ بهلاڤكهین، بهری نۆكه نڤیسهڤان (محهمهد كهریم شهیدا) ب ناڤێ خۆ و ههڤالێت خۆ بهلاڤكریه، چنكو سێ بانگین هاتبوونه نڤیسین و دو ژ وان هاتینه بلندكرن، بهلێ تێكستا دیتر ههتا نۆكه كهسێ نهدیتییه و تنێ دهستخهتێ دێرسمی جارجارا ئاڤڕ پێهاتییه دان و بهلاڤكرن.
خالا ژ ههمییان گرنگتر، كاغهزێت بانگین ل سهر هاتییه نڤیسین، كاغهزێت ئۆفیسا نۆژدارییا دكتۆر نووری دێرسمی نه، ناڤونیشانێت وی ل سهر دئاشكرانه. كو ب ئهزمانێ عهرهبی و ئینگلیزی هاتینه نڤیسین. ههروهسا د بهرپهڕێ (14) چاردێ دا ئیمزایا وی بخۆ ل سهره دگهل ناڤێ گهلهك كهسێت دیتر.
ل دویماهییێ، دبێژین كو بهری (شهیدا) تێكستا بانگینێ بهلاڤبكهت، ئهو تێكست هاتییه بهلاڤكرن و كهسێ چ ئاڤڕی نه ب ناڤێ وی و نه ژی یێت كهسێت دیتر نهدایه.
أ- دكتۆر
محەمەد نووری دێرسمی
حهتا نۆكه گهلهك ل سهر دیرۆكا دهڤهرا دێرسمێ هاتییه نڤیسین، ناڤێ دكتور محهمهد نووری دێرسمی، ناڤهكێ گهشه د دیرۆكا ڤێ دهڤهرێدا و ئهو ئێك بوویه ژ ئهوان شۆرشگێڕ و خۆگوریكهرا، یێت كو ههردهم خۆ راگرتی و دهورهكێ بهرچاڤ د بزاڤا رزگاریخازییا كوردیدا ل تركی و سوورییێ دیتی، كهساتییێ ب ناڤودهنگ و خودان هەڵویست بوو. لهوڕا فهره خهباتا وی ل بیرا خۆ بینین و ئهو بانگینا وی نڤیسی بدهینه بهر رۆناهییێ داكو ئیدێ كهس بۆ خۆ نهكهته مال و پێ بخۆڕیت.
1- كورتیهكا ژینا وی
دكتۆر محهمهد نووری دێرسمی ئێك ژ دیرۆكڤان و زانایێت كورده، كوڕێ براهیمی یه، ئهو ژی ئێك بوو ژ رێبهر و خهباتكهرێت سهرهلدانا دێرسمێ، ژ عهشیرهتا (ملان) یا كوردییه، دایكا وی ناڤێ وێ (زهلیخا) بوو ژ زنجیرا شێخێت (ئاگوچن)ه، ل ئادارا سالا 1892ێ ل گوندێ ئاگزونیك سهر ب دهڤهرا خۆزات ل دێرسمێ هاتییه سهر دونیایێ، چونكی دایكا وی زوی دمریت، مامێ وی مهلا حهسهن دبهته نك خۆ و بخودان دكهن و ل خۆزات مامێ وی فرێدكهته بهر خاندنا دهستپێكێ و ل خهرپۆت ژی خاندنا ناڤنجی خاندییه، پاشی دهست ب خاندنێ دكهتهڤه و سالا 1911ێ ب دویماهی دئینیت و دبیته سهیدا ل خهرپۆت (ئالازیگ). پاشی دچیته خاندنگهها سۆلتانییه، خاندنا دختۆرییا بەیتاری (حهیوانا) دخوینیت و ل 25ی چریا ئێكێ سالا 1918ێ ب دویماهی دئینیت. سالا 1919ێ دگهل مالباتا خۆ چووینه دێرسمێ كو نۆكه دبێژنێ (تونجهلی).
ههروهسا دهمێ مالباتا وی چووینه خهرپۆت، بابێ وی دانا بهر خاندنا قویناغا (بهرههڤی- ئامادهیی) ل خاندنگهها (رهشیدییه). ههر وێ سالێ ئهوی ل خاندنگههێ ههست ب ئێش و ژانێت گهلێ كورد كر كو حكومهتا ئۆسمانی دژواری ب سهرێ كوردا دئینان، لهوا دگهل ههڤالێت خۆ (حهیدهرێ كوڕێ تهیمور ئاغا)یی و (جهعفهر) و (قههرهمان)ی ناڤهندهكا خویندكارێت كوردستانێ دانا، ئهو پتر ما ب شۆلێ وێڤه و خاندنا خۆ خهمساری تێدا كر، ژبهر ڤێ گازنده ژێ هاتنه كرن كو بهرێ وی یێ مایه ل شۆلێ سیاسهتێ، بابێ وی نهچاربوو وی ڤهگوهێزیته خاندنگهها سولتانییێ ل عهزیزییێ. ل وێرێ ژی دیسان جڤاتهكا دی یا خویندكارا دانا، بهلێ ژبهر بزاڤێت وی یێت سیاسی، ئهو و دو ههڤالێت خۆ ژ خاندنگههێ دهێنه دهرێخستن.
2- ل ستهمبۆلێ، بزاڤهك دیتر
ل دهستپێكا مهها تهباخا سالا 1911ێ رێكا ستهمبۆلێ گرته بهر داكو خاندنا خۆ تهمام بكهت، كاودانا ئهو نهچار كر دسهر ڤیانا وی ڕا، ل رۆژا 25/10/1911ێ ناڤێ خۆ ل كولیا ڤیتێرنهری (نۆژداریا حهیوانا) قهیدكر داكو ل كولیێ ژی بنڤیت، پشتی دهمهكی وی زانی كو كورد ل چایخانهكا كوردهكێ ئازربێجانێ كۆم دبن، ئهوی جڤاتا وان پالا بهرنهددا و بۆ وان ل دۆر دۆز و مافیت وان دئاخڤت و وان ژی گوهداریا وی دكر. ههر ل وێرێ وی تهمبویر ب ئاوازێت خهمگین بۆ وان دژهنی و ستران دبهرڕا دگۆتن. ههمی پێنجشهمبیا وان ژڤان بوو دگهل دێرسمی. ل بهر دهرێ كولیێ خۆ لێ دگرت و دگهل خۆدا دبره مالهكێ دا بۆ وان سترانا بێژیت و ل سهر كێشه و رێكێت خۆرزگاركرنێ، سوحبهتێت وان یێت گهرم بوو.
ل ستهمبۆلێ ههڤبهندیێت وی دگهل ههڤالێت وی یێت كهڤن دگهرم بوون، ئهوی و ههڤالێت خۆ (جڤاتا حهژێكهرێت كوردستانێ) ل بهارا سالا 1912ێ دانا، ئهو ب هاریكاری و شۆلێت نڤیسینێ ڕابوو. وهختێ ئهندامێت ڤێ جڤاتێ زانی كو دهسههلاتا ئۆسمانی ل وان دگهریێت، ئهوی خۆ ل پێشچاڤێت وان بهرزهكر.
دەما شهڕێ جیهانی یێ ئێكێ ل سالا 1914ێ دهستپێكری، نووری دێرسمی هاته خازتن بۆ لهشكهرییێ و ئهو ڤرێكره ئازربێجانێ ب لۆكا زابت و ما ل وێرێ حهتا سالا 1916ێ، ههیاما ئهو ل وێرێ، وی كۆمهكا كوردێت وێ دهڤهرێ نیاسین و ههر زوی وان حهز ژ وی كر ژبهر هەڵویستێ وی یێ وهلاتپارێزییێ، بهردهوام وی خهلك هانددا نهچنه خزمهتا لهشكرییێ، چونكی زڤرینا وان نینه و پهییك بۆ سهرۆكێت دێرسم ڤرێدكرن و ئهو هشیاردكرن كو هاریكاری و پشتهڤانییا ئۆسمانییا و گوهدارییا سۆلتانێ مهزن (باب العالی) نهكهن.
عهلی شێر و نووری دێرسمی، ئهڤه ئێكهمین هاندهر و پشتهڤان بوون دگهل سهرۆك عهشیرهتێت قوچ گیری و دێرسم ل رێزا سهرۆكێت بنواشهیی یێت سهرهلدانێ بوون و رۆلهكێ بهركهتی وان تێدا دیت. د ئێك ژ روینشتنێت بهركهتی یێت سهرهلدانێ دا، خۆ بهرههڤكرن بوو ژبۆ سهرهلدانێ، دهستپێكا سالا 1920ێ ل تهكیا حسێن عهبدال ل یێلجی (دهڤهرا كانگال/ سێواس) دگهل عهشیرهتا وهكو جانبان و كۆرمێشان و یێت دیتر كۆمبوون و گهلهك بریاردان.
ل 2 كانوینا ئێكێ 1920ێ كاودان دژی بهرژهوهندیێت دێرسمی پێشڤهچوون، چونكی عهشیرهتا جانبهگان دهستێ خۆ دانا سهر پۆستهیا سێواس و كانگال و دیڤری و رێڤهبهرێ پۆستهیی ل چیایێ (دووروجا) ئهوێ ب ناڤێ تایا ئوغلۆ مستهفا دهاته نیاسین، كوشتن.
قایمقامێ دیڤری ل دهلیڤهكێ دگهڕیا ژبۆ گرتنا دێرسمی، لهوا ئاشكراكر كو بهرههڤكهرێ ڤان شۆلێت هاتینه كرن دژی دهزگههێ پۆستهی و سهرۆكێ وێ، دكتۆر نووری یه و وی دگرن. بهلێ خهلكێ دێرسم نهرازیبوونا خۆ ژ گرتنا وی دا دیاركرن، لهوا سهید رهزا بخۆ داخاز ژ مستهفا كهمالی كر ئهوی بهردهن. دێرسمی دهێته بهردان و گهلهك گوهۆڕین چێبوون.
دو سهنتهرێت بنگههی كێنجا خۆ ل سهر پێشڤهچوون و بهێزكهڤتنا بزاڤا قۆچ گیری ههبوو، ژلایێ سیاسی یان ژی یێ لهشكری ڤه، ئێك ژ ئهڤان سهنتهرا گرێدایی بزاڤێت دكتۆر نووری دێرسمی بوو، یێ دویێ ژی (عهلی شێر) بوو، شۆلكهرێت حكومهتێ ل سێواس ل بههانهیهكێ دگهڕیان ژبۆ گرتنا نووری دێرسمی، ئهڤ بههانهیه ژی دهێته دیتن، رژێما ئۆسمانی ب ڤێ كریارا وی حهسیا و ههردهم بزاڤ دكرن كو ئهو ژ هەڵویستێ خۆ بهێته خارێ و دهست ژ شۆلێ خۆ یێ سیاسی بهردهت بهرامبهری پارهی و پارچێت عهردی. بهلێ باوهری ب وێ چهندێ نهئینایه و یێ بهردهوام بوو كو ژیانا خۆ پێخهمهت گهلێ كورد بمهزێخیت. ههر چهنده حكومهتا ئۆسمانی ئاگههـ ژ ههمی بزاڤ و لڤین و خهباتا وی و سهركێشیا وی د شۆرشێ دا ههبوویه. د سهر دهستهسهركرنا وی ڕا، دویماهیێ بهردایه ڤه بێی كو گرۆڤهك ل سهر بهێته ئاشكراكرن، ئهو ژی ب پشتهڤانیا سهرۆكێ دیوانا جهنگێ یا دهستههلاتا ئۆسمانی (نهمروود مستهفا پاشا) كو ژ نهژاد كورد بوو و دژی ههڤالبهندێت مستهفا كهمال پاشایی بوو.
پشتی هاتیه بهردان، د ناڤبهرا هێزێت حكومهتێ و بزاڤا قۆچ گیری دا ئالۆزی پهیدابوون، ژ ئهگهرێ بزاڤێت دێرسمی، حوكمێ (غیابی) ل رۆژا 25 خزیرانا سالا 1921ێ بۆ دهركهڤت كو بهێته قنارهكرن، ژ وان نهخۆشی یێت بۆ پهیدا بووین، قهستا سهید رهزایی كر، لهوا سالا 1937- 1938ێ، نووری دێرسمی دگهل سهید رهزایی و عهلی شێری، پێكهاتن كو (عهلی شێر)ی پێش خۆڤه ڤرێكهنه سۆڤیێت ژبۆ پشتهڤانییا وان یا دراڤی و بلندكرنا دهقا (مهعنهویات) وان بۆ شۆرەشێ.
پشتی گهرمبوونا ئاگرێ شورهشێ د ناڤبهرا شۆرهشڤان و هێزێت حكومهتێ دا، دهمێ حكومهتێ دهست ب سۆتنا گوندێت كوردستانێ كری، ئو كوشتنا ژن و زارۆك و پیرهمێر و پیرهژنا كو (212) دوسهد و دوازده گوند سۆتن پتر ژ (15062) پازده هزارو شێست و دو كهسا كوشتن.
پشتی ڤان نهخۆشییا و بهرزهبوونا كچا دێرسمی ب ناڤێ (دهلال) و دویماهییێ جهنازێ وێ ل نههالهكێ هاتییه دیتن، كو لهشهكێ ژێكپهڕتی و بێسهروبهر، ژبهر ئهگهرا خۆهاڤێتنا وێ د چیایهكی دا، سهخمهراتی رزگاربوونا وێ و كهرامهت و شهڕهفا وێ نههێته كرێتكرن ب دهستێت چهپهڵ. ههروهسا ب دویماهی ئینانا ئاگرێ شۆرهشێ و نهشیاین بهردهوام بن، مللهت كهته د سهروبهرهكێ گەلەک نهخۆش دا ژ تێكڤهدان و بێسهروبهری و گۆتگۆتكا، نهمازه پشتی سهربڕینا كهسێت بێگونههـ ژلایێ رژێما زۆردارڤه، بهلێ ههست و بیر و باوهرێت شۆرهشگێرییێ نههاتنه بدویماهی ئینان و تێگههشتی و رهوشهنبیرێت كورد دهست ب نڤیسینێ كر ل سهر شۆرەشێ و دژی زۆردارییا وان.
بهلێ ههتا د گۆڕێدا ژی تهنا نهبوو، پشتی دهست بسهرداگرتنا عهفرینێ، ئێك ژ جهێت بهر لێهمشتا ئاگرێ شهڕیدا وێرانبوویی، گۆڕستانا (حنان)ه ل گوندێت عهفرینێ (ریف عفرین)، كو سالا 1964ێ دێرسمی ئهڤ گۆڕستانه بهرفرههكر و دیوارهك بۆ ئاڤاكر و جهێ قهبرێ خۆ و ههڤژینا خۆ (فهریدا)یێ لێ چێكر. ههیاما ئهو دهڤهر هاتییه داگیركرن، گۆڕێ دێرسمی و ههڤژینانا وی (فهریدا) خانمێ گهلهك بێسهروبهر كرن.
دێرسمی ل رۆژا 22/8/1973ێ ل باژێڕێ حهلهبێ چوویه بهردلۆڤانییا خودێ، بهری وهغهركرنێ، ژ ئاخا دێرسمێ تێر نهببوو و ههر ئهڤیندارێ وان كۆمت و چیا بوویه، ژبلی ڤیانا وی بۆ خاندن و نڤیسینێ ل دۆر دیرۆكا كوردا، لهوا بهری وهغهر بكهت، وهسیهتهك كربوو، كو گۆتبوو:
“دهمێ ئهز دمرم، پەرتوکا من (دیرۆكا دێرسمێ) دگهل مستهكا ئاخا دێرسم د گۆڕا من دا، داننه بن سهرێ من…”.
ههروهسا ل سهر گۆڕێ وی ناڤێ (دلبرین ب نالینا وهلات) هاتبوو نڤیسین، كو وی ئهڤ ناڤه بۆ خۆ دانابوو، دیسان ئهڤ پارچه هۆزانه كو ژ ڤههاندنا وییه، ئهو ژی ل سهر گۆڕێ وی نڤیسیبوو:
ل ســهر ڤێ ریـــا دژوار
مــن ژی كره پڕ هــهوار
دا ژبـۆ وه ژی رۆژهكــێ
دونیــا ببــه گول بهار.
ب- بهرههمێت
دکتۆر محەمەد نوورى دێرسمی
د ژیانا خۆ دا، نووری دێرسمی پەرتوک و گهلهك گوتار نڤیسینه، پترییا گوتارا د رۆژنامه و گۆڤاراندا بهلاڤكرینه، ههروهسا شیایه د ژیانا خۆ دا دو پەرتوکێت گهلهك باش دانیت، ئهو ژی ئێك ل سهر دێرسمێ و دانهنیاسینا وێ وهكو دهڤهرهكا جوگرافی و ئهو قهومینێت لێ پهیدا بووین، یا دیتر ژی بیرهاتنێت وی نه، كو پەرتوکەكا بهركهتییه ژ سهرهاتی و قهومینێت د ژیانا ویدا چێبووین.
1- دێرسم د دیرۆكا كوردستانێدا
Kurdistan tarihinde Dersimi Halep, 1952.
پەرتوکا دكتۆر محهمهد نووری دێرسمی، (دێرسم د دیرۆكا كوردستانێدا) جههكێ نهمازه د ناڤ سهرۆكانیێت دیرۆكێدا ههیه، چنكی نڤیسهڤانی ب زیرهكی پشكدارییا د گهلهك قهومینادا كری و ل سهر نڤیسی. بهری پەرتوکێ بدهینه نیاسین، ئهرێ دێرسم ل كیڤهیه؟
دێرسم:
قهزایهكه دكهڤیته ژۆریا رۆژههلاتێ توركیا د ناڤبهرا دهڤهرێت (دیڤری، سێواس، ئهرزنجان و ئێلاز) ێدا، ل سالێت سیها ژ چهرخێ بیستێ ناڤێ وێ گوهۆڕی و كره (تونجهلی)، دێرسم وهكو ناڤ دو پارچهیه، (دهر) ئانكو دهرگههـ و (سیم) ئێكه ژ ناڤێت زیڤی، ڕامانا وێ ب (دهرگههێ زیڤی) دهێت، نۆكه ب دێرسم ژی دهێته گۆتن. د چاپكریێت ئۆسمانیدا هاتییه كو ناڤێ سنجهقهكێ یه ل ویلایهتا (مهعمورهتولعهزیز)، ژلایێ ژۆری و رۆژههلاتێڤه ههر دو ویلایهتێت ئهرزهڕۆم و دیاربهكرن، ل ژێری و رۆژئاڤایی سنجهقا خهرپۆت دورماندۆرا وێیه، رویبارێ فوراتی و باسكهكێ وی دێرسمێ ئاڤهدان دكهن، هژمارا ئاكنجیێت وێ 50 – 60 هزار كهسانه، ژ وێ هژمارێ پتر ژ 40,000 كهسا كوردن، 1500 كهس تورك و ئهوێت دیتر ژی فهڵهنه. ههروهسا د ئێنسیكلۆپێدییا توركیدا هاتییه كو دێرسم دهڤهرهكا بچویكه ل ناڤبهرا ئهنادۆڵ و كوردستانێ دا، ل سهر خیچا پهحن 38,40 لۆك و 39,37 پلا ژۆری و چیچا درێژ 36,7 و 37,58 پلا رۆژههلاتییه. دێرسم یا كریه ههشت قهزا، ناڤهندا وێ ناحیا خۆزات، ناڤهند و ئۆڤاچیك، چهشكهزهك، چار سهنجهق، مازكورد (مهلهزكورد)، قۆزیجان، قزڵ كیلسه و پاخ، ب تهڤایی 533 گوندن. بیاڤێ وێ 13,460 كیلۆمهتر دوجار چارگۆشهیه، ئانكو ژ 14,11,200 دۆنهما پێكدهێت.
ناڤهرۆكا پەرتوکێ گهلهك ژ ناڤونیشانێت وێ بهرفرههتره، دێرسمی بهحسێ گرنگترین قهومینێت كوردستانا ژۆری دكهت بهری شهڕێ دونیایێ یێ ئێكێ، ههتا دویماهییا شهڕێ دونیایێ یێ دویێ. ههروهسا ژێدەرەکێ ب بهایه ژبۆ ڤهكۆلینا دیرۆكا نوی و ههڤچهرخا كوردی ل كوردستانا ژۆری تێدا داخازا سهرخوهبوون و ئازادیا كوردستانێ دكهت.
د بهرپهڕێ (1- 17)ێدا، بهحسێ كاودانێت جوگرافی و تخویبێت دێرسم و رویبار و چاندن و ئابۆرا وێ دهڤهرێ دكهت ههتا پهیدابوونا دهزگههێت دهولهتا ئۆسمانی.
ژیانا ناڤخۆیا عهشیرهتا و خاندنگههـ و ئاریشهیێت ئهزمانی و دینی و سهروبهرێت جهژنا و توڵڤهكرن و شاهی و گۆڤهندێت وان ل بهرپهڕێ (18- 42) ڤهدگریت. ههروهسا ب كورتی بهحسێ دهڤهرێت نێزیكی دێرسمێ دكهت مینا خهرپۆت و هۆزان و ئۆڤاجیك و جوارسهنجهق، دگهل سهرهژمێریا دێرسم و دهڤهرێت مهڵاتییه و سێواس و ئهرزنجان كو دكهڤنه بهرپهڕێ (43-74)ێ.
د بهرپهڕێ (75-120)ێ دا ل سهر سهرهلدانا خهلكێ دێرسم دژی سۆلتانێت ئۆسمانی ههتا شهڕێ دونیایێ یێ ئێكێ و كاودانێت كوردێت دێرسم د ههیامێ ڤی شهڕی دا و هێرشێت رووسی و ئهرمهنا بۆ سهر دهڤهرێ، كو نڤیسهڤان بخۆ ئێك بوویه ژ زیرهكترین پشكدارێت ڤێ سهرهلدانێ.
پاشی ب درێژی بهحسێ سهرهلدانا شێخ سهعیدێ پیران ل سالا 1925ێ و سهرهلدانا عهشیرهتا قۆچان ل سالا 1927ێ و سهرهلدانا مهزن یا ئاگری داغ ب سهرۆكاتیا ئیحسان نووری پاشا سالا 1930ێ دكهت. د پشكهكا دی دا ب درێژی ل سهر خۆیبوون و سهید رهزایی و شهڕێ دێرسم و پیلانێت رژێمێ بۆ نههێلانا كوردێت دێرسمێ دكهت و تێكستێ پهییكا سهرۆكێت دێرسم بۆ (جڤاتا گهلان) ب تركی و فرهنسی بهلاڤكرییه و رویدانێت شهڕێ دێرسم ب ئاشكرایی دیار دكهت. ههژی گۆتنێ یه كو پەرتوکا دكتۆر نووری دێرسمی پێزانینێت ب مفا تێدا ههنه و سهرۆكانییهكا بهركهتییه بۆ دیرۆكا كوردا.
ههروهسا د. محهمهد نووری دێرسمی د سهرهلدانا سهید رهزایی دا، ڕۆلهكێ مهزن ههبوو و پشتی سهرهلدان ب دویماهی هاتی، ژبلی كارێت سیاسی؛ دێرسمی د وارێ نڤیسینێ دا ڕۆلهكێ بهرچاڤ ههبوویه و باشترین گرۆڤێ د دهستێ مه دا پەرتوکا وی یا ل سهر دیرۆكا خوینهلۆ یا دێرسمێ هاتییه نڤیسین و تێدا گهلهك ئالیێت تاری ل سهر دیرۆكا دێرسمێ ب ئهزمانێ توركی رۆناهی بهردایه سهر، ئهڤ پەرتوکە بۆ سهر ئهزمانێ كوردی هاتییه وهرگێران و چاپكرن. ل گۆڕ نێڕینا د. نورهدین زازایی؛ پشتی نووری دێرسمی ژ توركیا دهركهڤتی و ل حهلهبێ بنهجهـ بوویی، وی بهرپرسێت سووری هاندان ئهوێت كو ههڤڕكی د ناڤبهرا وان و دهستههلاتا توركیا دا ههی، نهمازه یێت لیوا بهرهنگاری و خۆڕاگرییا گهلێ كورد بنڤیسن، لهوا ژنوی روییێ دهستههلاتا توركیا بۆ خهلكی نهخاسمه گونههكاریێت وان ل دهڤهرا دێرسمێ ئاشكرا بوون(54).
2- بیرهاتن:
Hatiratim, Dersim ve Kurt Milli mucahylesine Dair.
محهمهد نووری دێرسمی د (بیرهاتنێت من) دا، گهلهك ب درێژی بهحسێ خۆ و سهرهلدانا قۆچ گیری كرییه، ئهو رویدان و قهومینێت لێ چێبووین تێدا بهحس كرینه، نهمازه د بهرپهڕێت (105– 117)ێدا، بهلێ جهێ حێبهتیێ یه كو د وان ژێدەرێت دیرۆكیدا گهلهك بهحسێ وی نههاتییه كرن، ئهو ژی دبیت چونكی ئهو د ناڤ سهرهلدانا دێرسمێ دا سهرۆكهكێ لهشكری نهبوویه.
بیرهاتنێت دێرسمی كو 283 بهرپهڕِن، ب دههان بهرپهڕێت وێ میناك و خهریته تێدانه ل دۆر سهرهلدانێ و كهسێت پێ ڕابووین، ئهڤه ژی پتر وان گوهۆڕین و هۆڤاتییا دوژمنی بهرچاڤ دكهت ئهوێت دژی خهلكی هاتینه كرن.
ج- پشكدارییا
محهمهد نووری دێرسمی د جڤاتاندا
ژ بزاڤێت وی یێت بهردهوام و زێڕین، پشكداریا وی د گهلهك جڤات و رێكخستیێت كوردی یێت سیاسی و چاندی دا، چ وهك ئهندام یان ژی ئێك ژ دهستهكا ئهندامێت ئاڤاكهر. دێرسمی ئێك بوویه ژ ئهندامێت جڤاتا (هیڤی)، ههروهسا دهمێ (جڤاتا حهزژێكهرێت كوردستانێ) ل بهارا سالا 1912ێ هاتییه دانان، ئهوی ژ لایێ نڤیسینێ ڤه هاریكاریا وان كرییه.
ژبۆ بهرفرههكرنا تخویبێت بزاڤێت خۆ، (جڤاتا تهعالی كوردستان) هاته چێکرن، بهلێ ئهڤ جڤاته بڕیارێ ددهت ئهندامهكێ خۆ، (محەمەد نووری دێرسمی) كو وهك نۆژدارهكێ بهیتار ل ستهمبۆڵێ شۆل دكر، ڤرێكهته دهڤهرێت دێرسم و سێواس، ب بەهانا شۆلی د ناڤ عهشیرهتێت وان دهڤهراندا، خزیرانا سالا 1919ێ ب ههڤالینییا حهیدهر بهگی، ئهو ژی ئهندامێ جڤاتا تهعالی كوردستان بوو، گههشتنه دهڤهرا دێرسم، ئهوان پەرتوکێت كوردی و گۆڤارا كوردی یا ناڤدار گۆڤارا (ژین) دگهل خۆ دا بربوون. حهیدهری تایهكێ وێ جڤاتێ ل باژێڕێ عومرانییێ ڤهكر و ئێخسته شۆلی). ئهو شیان مهزنترین و بهێزترین تایێ جڤاتێ ل دهڤهرا خۆ یا دێرسمێ ڤهكهن و ئهو ل وان دهڤهرا كهڤته بزاڤا خۆ یا سیاسی.
پشتی پهردێت ترسێ و قهدهغهكرنێ ل كوردستانا رۆژئاڤا هاتینه دڕاندن، كهسێت رهوشهنهزر و نڤیسهڤانێت كورد كۆم بوون، تیرێژا رۆناهییێ و زانین و رهوشهنبیرییێ رۆناهییا خۆ دایێ، نڤیسهڤان ل مالا دكتۆر نووری دێرسمی ل حهلهبێ گههشتنه ئێك و كۆمبوونهك كر، مالا وی ببوو جهێ خرڤهبوونا دۆست و ههڤالان و وهك بارهگههی، شۆلێ خۆ تێڤه دكر. گهلهك كۆمبوون كرن و بڕیاڕ دا جڤاتهكێ دبن ناڤێ (جڤاتا زانستی و ئالیكارییا كوردان) ئاڤا بكهن، ئهڤ جڤاته ژ گهلهك نڤیسهڤان و رهوشهنبیرێت كورد پێكدهات، ئهو ژی: دكتۆر نووری دێرسمی، رهوشهن بهدرخان، حهسهن هشیار، ئۆسمان ئهفهندی، حهیدهر حهیدهر و هندهكێت دیتر.
د نێڕینهكا دیتردا، دبێژن: سالا 1956ێ ل باژێڕێ حهلهبێ ئەو جڤات هاته چێکرن، رۆژنامهڤان یووسف مهلهك ژ بهیرووتێ هاتبوو، دێرسمی ژ حهلهبێ، حهسهن هشیار ژ جزیرێ داكو بۆ كۆمبوونا ئاسایی یا جڤاتێ كۆم ببن، ههردویێت بهراهییێ ل مالا رهوشهن بهدرخانێ ل دیمهشقێ گههشتنه ئێك.
ئارمانج ژ ڤێ جڤاتێ پێشئێخستن و پویتهپێدانا ئهزمان و توره و دیرۆكا گهلێ كورد بوویه و دانهنیاسینا وی ب دونیایێ. بهلێ مخابن ئهڤێ جڤاتێ ب تنێ شیا دو سالا كار بكهت كو سالێت 1956- 1958ێ بوو. ڤێ جڤاتێ گهلهك دۆم نهكر، ل سالا 1958ێ دهستهكا كارگێرییا وێ بڕیارا دائێخستنا دهرگههێ وێ دا ل دویڤ داخازا ئاڤاكهرێت پارتی دیموكراتی كورد – سووریا (پارتی) ، شۆلێت پر بنرخ و گرانبها كرن، وهك پێشكێشكرنا بانگینهكێ بۆ كۆنگرێ ههڤگرتنێ یێ گهلێت ئاسیا و ئهفریقییا ئهوێ د ناڤبهرا رۆژێت 26-31 كانوینا ئێكێ سالا 1957 ێدا هاتیه گرێدان. ههروهسا كۆمهكا دی یا بزاڤا كرن، وهكو چاپكرنا پەرتوکا دێرسمی، ئو دگهل جڤاتا (ئایۆكا) یا قوبرسی رێككهڤتن ژبۆ هاریكارییا دهرئێخستنا رۆژنامهیا (وژدان/ الوجدان) ب چاڤدێرییا رۆژنامهڤانێ عیراقی (یوسف مهلهك) ل بهیرووتێ و پاشی رۆژنامهیا (سهربهستی/ الحریة) كو ههر دو ب ئهزمانێت عهرهبی و ئینگلیزی دهردكهڤتن.
