پروفیسۆرێ كورد د. كامیران ئهمین عالی بدرخان، نەڤیێ بەدرخان پاشایێ میرێ جەزیرا بۆتانە یێ دویماهیێ، هەروەسا برایێ میر جەلادەت و ئەحمەد سورهیا بەدرخان و ساڤدار …..هتد..
ل رۆژا 21/8/1895ێ ل باژێرێ ئستەمبولێ هاتیە سەر دونیایێ. هەر ژ بچیكاتی یا خو كوڕەكێ زیرەك و زانا بوو. گەلەك ب حالخۆشی و دلگەشی یێ مەزن بوویی، چنكی یێ د مالەكا مەزن و دەولەمەند دا دژیا و د ناڤ خێزانەكا رەوشەنبیر و زانا و خواندەڤان و جوامێر و دونیا دیتی و پەروەردەیی دا یێ رابوویی.
د. كامیران بەدرخان ل سالا 1919ێ ل گەل برایێ خۆ یێ مەزن میر جەلادەت بەدرخانی و ئەكرەمێ جەمیلێ دیاربەكری و مێجەر نۆئێلی ژ باژێرێ ستهمبۆلێ دەركەتنە ناڤا وەلاتی ژ بۆ زانینا هویڤی و داخازێن كوڕێن مللەتی بەری پەیمانا – سیڤر – بهێتە گرێدان. لڤێرە هوسا دیارە كو خواندنا خۆ یا سەرەتایی و ئامادەیی یا ل باژێرێ ستهمبۆلێ ب دوماهیك ئینایه، چنكی گەنجینیا خۆ ل ستهمبۆلێ بوراندییه .. هەتا ژییێ وی بوویە (23) سال .
د. كامیران ئەمین عالی بەدرخان ئێكە ژ كەنكەنێن سەدێ بیستێ. ئێكە ژ زانا و دەستهەل و دلسۆز و رۆناكبیر و وەلاتپارێزێن مللەتێ كورد .. هەر ژ بچویكاتییا خۆ گەلەك هەست ب مافێن مروڤا دكر و حەز ژ سەربەستییێ دكر و دڤییا دێمێ ئومێدەكا مەزن و بلند ماچی كەتن .. لەورا ل توركیا نەچار بوو وارێ باب و باپیرا بهێلیت و ل گەل جەلادەتی ب رێ بكەڤیت بۆ ئەلمانیا .. ژ بەر بارێ رامیاری و كاودانێ تێدا دژییان.
بەلێ دەمێ مشەخت بوویی و چوویە ناڤ وەلاتێن بیانی و وەلاتێن ئەورۆپی، خوین شرین و زانین و تێگەهشتنا – خۆ دا شۆلی، لەورا شيیا بگەهیتە هندەك كەنكەنە و نڤیسەرێن بیانی و ئەورۆپی مینا (مارگرێت رودینكۆ و لورانس (شیراد) و لوسی پوڵ مارگرێت و فون كورت وندرلینج و..هتد، و پێنڤیسێ خۆ تیژ بكەت و بەرپەڕێن كتێبخانا كوردی ب رەوش بێخیتن، ئهو شیا چەند كەشكولا ب تنێ و چەندەكا ژی ب پشكداری ل گەل نڤیسەڤانێن ئەورۆپی ب دویماهیك بینیت و بدەت چاپكرن .
هەروەسا د. كامیران بەدرخان د ژییانا خۆ دا گەلەك بزاڤ و خەباتا كری ژ بۆ رۆژنامەڤانییا كوردی و ساخ كرنا پەیڤا رەسەنا كوردی، ژمارە (10) یا رۆژنامهیا كوردستان 1895ێ، مقداد مدحەت بەدرخان}، هەتا ژمارا دوماهیكێ كو ژمارا (30- 31) بوون ل جنێڤ دەركەت، د. كامیرانی هاریكاری كر و ب ڕێ ئێخست. ڤەمانا ڤێ ڕۆژنامێ (4) چار سالێن زێرین بوون. هەر د سالێن 1941-1943ێ دەستێ خودا دگەل میر جەلادەتێ برایێ خو ، ژبو دەرئێخستنا گوڤارا – هاوار و روناهی – ل باژێرێ دیمەشقێ – ل سوریێ هەر وەسا گوڤارا ( رۆژا نوی )، ل سالا 1943ێ ، ل بەیروتێ – لبنان- دەرێخست ب زمانێ كوردی و فرەنسی ، پاشی گۆڤارەكا دی دەرێخست ل بن ناڤ و نیشانێن – ستێر – هەر ژ سالا 1943ـ 1945ێ . بەردەوام بو ـ ئەڤ رۆژنامه و گۆڤارانە و شۆڕشا وێژەیی ل سووریا و لوبنان بەردەوام بون هەتا سالا 1947ێ سەر بخوبونا سووریا و لوبنان . هەروەسا ببون مەتال ژبو دوربێن ئیمپریالیزمێ ودوژمنێن مللەتێ كورد .
پروفیسۆر كامیران ئەمین عالی گەلەك یێ ب هەست و مێشكتیژ و ب زهن بوو ، د ژیانا خودا فێری گەلەك زمانا بۆ وهكى: زمانێ توركی، عەرەبی، ئەلمانی و مینا نڤیسەرهكێ فرەنسی، فرەنسی دزانی ژبلی زمانێ زكماكی ـ زمانێ كوردی ـ لەورا شیایە گەلەك كتێبا ب ڤان زمانێن سەری چێكەتن و گەلەكا ژی ژ ڤان زمانا وهرگێڕیتە زمانێ كوردی هەروەكی پشكداری كری لگەل (لوسی پول مارگرێت) بۆ گوهۆڕینا هۆزانێن كەڤنترین هوزانڤانێ كورد كو (عەلی تەرموكی) بۆ سەر زمانێ فەرەنسی ب ناڤێ (كۆمەلەك ژ هۆزانێن عەلی تەرموكی).
د.كامیران بدرخانی گەلەك هەولا دای ژ بۆ ساخكرنا ژیانا هوزانڤانێن كەڤنێن كوردان مینا: خانی، جزیری، حەریری. هەروەسا رایا خۆ دیار دكەت ل سەر فەیلەسۆفێ مەزن ( خانی) و دبێژیتن:- جارا ئێكێ بوو بەری پتر ژ سێ سەد سالا پێش نهۆ كو خانی یێ مەزن بیرا نەتەوایەتییێ دیار و ئاشكرا و روهن كری د ناڤ مللەتێ كوردان دا ئان كو شییا قووناغا ئێكێ بدەت دەست خۆ و هەتا نهۆ كەس نەگەهشتییە پێپەلیسكا خانێ گەهشتییێ، هەر چەندە هندەك شاگردێن خانی یێن هاتین پشتی وی بەلێ چ تشتی نوی دیار نەكری نە بەلكی هەر تشتێن ژ خانی یێ مەزن ڤەگوهاستین . ژ بلی وێ چەندێ د سالا 1937ێ دا پشكداری كری ل گەل لوسی پول مارگرێت (هەلشكافتن د هۆزانا كوردی دا). هەتا ئینایە بەرهەم پارێزەر كامیران بەدرخان مەلەڤانەكێ مەلەڤان بوو دگشت یاسایان دا، رەهوانەكێ رەهوان بوو لبەر دەرێ هەر دادگایەكی، هەروەسا شارەزایەكێ شارەزا بوو د رێزمان و زمانەڤانییێ دا، بارا پتر ژیانا خویا تورەی یێ ئانكو پێنڤیسێ خویێ ب زمانەڤانیێ ڤە بورانڤی هەتا شیای خویمەكێ دانیت بو رێزمانا كوردی ژ هندە لاڤە ، چەند نڤشتیەك ل سەر رێزمانا كوردی دەرێخستن ژ بلی فەرهەنگا (كوردی –فەرەنسی) كو ژ (000/95) پەیڤا پتر بون دێ شێن بیژین مەزنترین و بها ترین فەرهەنگا كوردی یە ،
پشتی مرنا وی كو ل سالا 1979ێ، ئێخستی یێ د ژێر چاپێ دا ل پاریس پروفیسۆر كامیران بدرخان گەلەكێ زانا و دلسۆز بوو، پویتە ددا (خەباتێ و خوگوریكرنێ و سەربەستیی یێ ) هەلبەت هندی روژەكێ مایە ل سەر تویخێ زەڤیێ پێكول دكر و دبزڤی ژبو پەیڤا تەناهیی یێ و ئازادیێ .، ژبلی ڤێ چەندێ خودانێ ( خاندنگەهەكا ) راستەقینا سترانا كوردی بو ل دویڤ سەروا ستوینی (العمودی ) لڤێرە شیا جهەكێ بەر فرەهـ ڤەوژێریت بو ڤێ خاندنگەهێ .. دوماهیكێ پهرتووكهكا سترانا ب زمانێ فرەنسی ل سالا 1973ێ ل پاریس چاب كر .
د.كامیران عالی بەدرخان ل سالا 1948ێ پهیمانگهههكا خواندنا كوردی (دانا) ل باژێرێ پاریس و دڤێ پهیمانگههێ دا شیا بەلاڤوكەكێ دەربێخیت ،بو ئاموژگایێ ل بن ناڤێ ( بەلاڤوكا كوردی ) هەتا (13) ژمارە ژێ دەرێخستین ، هەروەسا بو ماموستایێ زمانێ كوردی ل خاندنگەهەكا روژهەلاتی سەر ب زانكویا ( سوربون ) و بەشەك ڤەكر بو زمان و دیروكا كوردی ، و پشك داری كر و چەندەها كومیتێن تورەی دا كرن ژ بو بەرز كرن و ساخ كرنا پەیڤا رەسەنا كوردی دناڤ جیهانا ئەوروپی دا .
پروفیسورێ مە كو خو ژ هوزانێ بێ بارە نەكریە بەلكی دەستەكێ درێژ هەبو د هوزانا كوردی و شیا دیوانێن هوزانا دەربێخیت ژ بلی چەن هوزان د گوڤار و روژنامێن كوردی دا بەلاڤ كرین .وهكو دیوانا _(دلێن كورێن من).
نەمر كامیران بەدرخانی گەلەك دڤیا خو بەردەتە ناڤ دەریا ئولێ ئیسلامی دا و لدویڤ بچیت تشتەكی ژێ بزانیت هەتا بگەهیتە راستیەكێ ژ ڤی ئولی لهورا هەول دا پێنڤیسێ خو تیژ كرو و هەتا هەمی (قورئانا پیروز) راڤەكری .(تفسیر ) ب زمانێ كوردی ، ژ بلی وێ چەندێ كو شییای خۆ وەك ماموستایەكێ شارەزا و بسپور دانیت د ئولێ ئیسلامێ دا . ژەند وانێن ـ شریعەتی ـ ل سالا 1938 ێ دانە چاپ كرن و بەلاڤكرن
زمانێ كوردی و هەروەسا چەند ئایەتێن (قورئانا پیروز) گوهرینە سەر زمانێ كوردی و دگوڤار و روژنامادا بەلاڤكرن .
ئەڤیندار و پسپور و فامایێ پەیڤا كوردی (د. كامیران) گەلەك هەڤالینی یا ل گەل نڤیسەر و زمانڤانێن جیهانێ دا كری گەلەك جارا پشكداری یا ل گەل نڤیسەرێن جیهانی و ئەورۆپی دا كری ب وهرگێڕانێ یان ب نڤیسینێ بوو بەڵگە نڤیسینا بەراهییەكا بهێز و بەرفرەهـ بۆ كتێبا نڤیسەڤان SS GAVANئێس ئێس گاڤان ئەوا ل بن ناڤونیشانێن (كوردستان وەلاتەكێ پارچە پارچە كریە د روژهەلاتا ناڤەراست دا ) ــ
(Kurdistan Divided Nation Of the Midie eas..
كو نڤیسەڤان لورانس ویشراد ل سالا (1956) ێ دایە چاپ كرن ل باژێرێ لەندەن .
یان ژی یێ شییای چەند پارچێن هەلبژارتی یێن هۆزانێن كوردی بگهۆڕیتە سەر زمانێن بیانی و ئەورۆپی یان هۆزانێن هۆزانڤانێن جیهانی بگهۆڕیتە سەر زمانێ كوردی و بەلاڤ كەتن مینا گهۆڕین و راڤەكرنا هۆزانێن (لامارتینێ فرەنسی و ڤیكتور هوگۆیى، یان (م . ئە . بوتی)، هەر بن ناڤێ خۆ یێ ( شیعری) دا { سەیدایێ گەڕۆك} . ب راستی پشتی مروڤ بەرهەم و كارێن یێكێ مینا كامیران بەدرخانی دبینیت ودبهیسیت ژنوی مروڤ بوهایێ خەباتێ و بزاڤا وێژەی دزانیت هەتا چ رادەیە ..!!!…
لێ مخابن نڤیسەڤان وزمانەوان و ئەڤیندارێ پەیڤا كوردی د.كامیران ل رۆژا دوشەمبی 6/12/1978ێ بەلگێن دارا وی زەربوین و تازە وەریان و پارزینكێ خۆ یێ كوڤان و كەسەرا ب پشتا خۆ ڤەدا و ژ جیهانا مە باركر و چوو.. لێ تشتێ گرنگ ل دویڤ مرنا وی هاتییە كرن ئەڤەیە : پشتی (40) رۆژ ب سەر مرنا وی ڤە چووین، زانكۆیا (سوربۆن) ب شەهیانەكا مەزن رابوو ب رەنگێ چالاكى ب هزارەها زانا و كەنكەنە و نڤیسەڤانێن جیهانی پشكدار بوون، دەرگەهێن گەنگەشێ ل سەر بزاڤ و خەباتا پروفیسۆرێ كورد (د. كامیران ئەمین عالی بەدرخان) ڤەكرن .
ل دووماهییێ هزار سلاڤ ل سەر گیانێ پاقژێ نڤیسەڤانێ مە یێ نەمر و هەمی دلسۆزان.
بەرهەمێن وى:
1- دلێن كورێن من : هۆزان ـ (1932)
2ـ چارینێن خەیام : هوزان ـ گهورین ـ (1932) .
3 ـ فێربونا خویندنا كوردی : (پاریس 1968) .
4 ـ زمانێ كوردی : پاریس 1953
5 ـ ئلف بێ یا كوردی :(؟).
6 ـ {بەندێن پێشینێن كوردی } : دگەل لوسی پول مارگرێت /1973 پاریس
7 ـ ئەلف و بێ یامن : دمشق ـ 1938
8 ـ { مەتەلوكێن كوردی }: پشگداری دكەل لوسی پول مارگریت دیمەشق ـ (؟)
9 ـ دەرسێن شەریعەتی : ب زمانێ كوردی ـ دیمەشق ـ 1938 .
10 ـ رێزمانا زمانێ كوردی . ب زمانێ فرەنسی ـ پاریس ـ1953 .
11 ـ زمانی مادەر ( نڤشت )ـ 1968 ـ
12 ـ زمانێ كوردی : پشگداری دگەل س . شنان ب زمانێ كوردی وتوركی 1976 .
13ـ فەرهەنگا كوردی و فرەنسی ل سالا (1979) ل پاریس ئیخستیە د ژێر چاپێ دا .
14 ـ {الام كردستان } هوزان پاریس 1976 .
15-گهورینا هوزانێن كوردی بو زمانێ ئەلمانی : پشگداری دگەل فون كورت وندرلینچ ـ بەرلین ـ بەرلین ـ 1935 .
16 ـ راڤەكرنا قورئانا پیروز ب زمانێ كوردی :(؟).
17 ـ لێكولینەوە ل سەر ئول و حەدیسێن پێغەمبەری . ب زمانێ كوردی .
18 ـ سترانێن كوردی ب زمانێ فرەنسی ـ پاریس ـ 1973
19 ـ بەرهەڤكرن و بەرلاڤكرنا پارچێن هەلبژارتی ، ژ تورێ كوردی و جیهانی ب زمانێ كوردی ـ 1971 .
20 ـ { هەلشكافتن د هوزانا كوردی } دا ، پشگداری دگەل لوس پول مارگرێت ب زمانێ فرەنسی پاریس ـ 1937 . و ل سالا 1939 رەفیق حلمی وەرگیرا و ل بەغدا چاپكر .21 ـ رێزمانا كوردی ب زمانێ كوردی ـ 1956.
22ـ بەلاڤوكا كوردی : (13) سێزدە هژمار ژێ بەلاڤكرینە ل ئاموژگایا كوردی ل پاریس 1945 .
23ـ {پێلێن روناهیێ} هوزان ـ پاریس ـ 1976 .
هۆزانهكا وى د گۆڤارا هاوارێ دا
پههیزە دل پههیزە
دنێ تاری ب زیزە
پهلێن داران گرینن
جهندهكێن وان برینن
گول نه خوینە ب خوینە
وهك برینا ههڤینە
پهلێن داران ل دهشتێ
قهی ئەسكهرێن شكهتێ
ئهزمان رهشە ب ئەورە
دنێ ههری ب جهورە
كۆچهرا من توئی بووك
بادهڤی بازۆر و پووك
نه گۆلك و نه بهرخ ما
دنێ سارە و سهرما
پههیزە دل پههیزە
دنێ تاری ب زیزە
دنێ بهرفە و با یه
قهی رۆندك و دوا یه
دنێ بهرفە و باران
تو دهنگ نایه ژ بۆتان
شرنهخ ل كوو ئەز ل كوو
ئهورهخ ل كوو ئەز ل كوو
پههیزە دل پههیزە
دنێ گرین و زیزە
نه كێڤرۆشك و نێچیرڤان
نه زۆزان و بێریڤان
نه ماست و دهو نه ساڤار
دنێ تاری و ئێڤار
نه كۆن و نه خێوهت ما
تنێ ساری و سهرما
پههیزە دل پههیزە
دنێ هێستر و زیزە
دنێ تاری و دل سار
ههمی بێ دۆست و بێ یار
زهلام رووسن و رووس دار
رۆندك, گرین و هاوار
گرینن ههر گرینن
جان و كهزهب برینن
پههیزە دل پههیزە
دنێ تاری ب زیزە
هاوار
(ههژمار 13, 14 چلهیێ پێشی 1932
• ئهڤ بابهته، ژ نڤیسینا هۆزانڤانێ وهغهركرى (پێزانێ ئالیخانى) یه، ژ گۆڤارا (رۆشنبیرى نوێ) هاتییه ڤهگوهاستن.
