گوتار

گرنگی و رۆلێ ئۆپۆزسیۆنێ د بجهئینانا پرۆسا دیموکراسیەتێ دا

ئۆپۆزسیۆن د سیستەمێ سیاسی دا: د ناڤبەرا تێگەهێ دیموکراتی و ئەزموونا مەیدانی دا

پێناسە و سەرهەلدانا تێگەهێ ئۆپۆزسیۆنێ

ژ وان بابەتێن ل گەل وێ هەوا جیهانگیریێ ئەوا جیهان هەمی ڤەگرتی و ب وێنەیەکێ تازە و نوو جیهان هەمی بەر ب گوهۆرینێ بری، بوویە مژارا رۆژانە ل نک پترییا تەخ و چینێن جڤاکی و ب تایبەتی ل نک سیاستمدار و رەوشەنبیران، ئەڤە ژی ئۆپۆزسیۆنە.

ئۆپۆزسیۆن ب سەدەمێ هەڤدژییەکێ یان ململانێیەکێ یان نێزیکبوونەکا سیاسی یا کەسەکی یان چەند کەسان یان پارتییەکا سیاسی یان چەند پارتییێن سیاسی ب جهـ و دەم و پلە و سیستەمێ سیاسی یێ دەستەلاتێ، ب ئارمانجەکا دیارکری ل گۆرەی یاسا و دەستوورێ وەلاتى ژ دایک دبیت یان سەرهەلددەت و دروست دبیت.

ئێکەم بنگەهـ یان وەستگەها ئۆپۆزسیۆنێ یان دەرکەفتنا ئێکەم تەڤگەرا ئۆپۆزسیۆنێ بۆ بەرێ (١٤٠٠) سالان ڤەدگەریت، پێغەمبەرێ مە محەمەد (د.خ) ئێکەم کەس بوویە و ئێکەم بنگەهێ ئۆپۆزسیۆنێ بوویە دەمێ بانگەوازیا خۆ دەستپێکری ب ئارمانجا رێکخستن و ئێکگرتنا مللەتێ خۆ و نەهێلانا وان ناکۆکی و ململانان یا د ناڤبەرا مللەتێ خۆ دا بنبر بکەت. هۆز یان عەشیرەت ژ ناڤبرن و هەمی مللەتێ خۆ ل بن ناڤێ ئیسلامێ کۆمکر، ئەڤە بوو سەدەمێ رێکخستن و ب هێزکرنا رێزێن بوسرمانان و دروستکرنا گیانێ براینیێ د ناڤبەرا بوسرمانان دا ب گشتی و مللەتێ وی ب تایبەتی. هندەک بۆچوونێن دی هەنە ئێکەم وەستگەهـ یان بنگەهـ یان تەڤگەرا ئۆپۆزسیۆنێ بۆ سەردەمێ ئەمەویان ڤەدگەرینن.

پلورالیزما سیاسی و بنەمایێ دەستووری

یا خۆیایە کو د پێڤاژۆیا سیاسی یا دیموکراتی دا، باوەری کلیلکا دەرگەهێ تێگەهشتنێ، قەبوولکرنێ و سازانێ یە د وێ جوداهیا دروست دبیت و دبیتە کلیلکا خالا ئێکلاکەر د ئافراندنا مژارا زۆربوون یان زێدەبوونا ژمارا لایەنێن سیاسی دا، یان ئەم دشێین بێژین پلورالیزما سیاسی (التعددية السياسية).

پلورالیزما سیاسی مەرجێ سەرەکییە ژ بۆ کارپێکرن، بەردەوامیدان و بنەجهکرن یان چەسپاندنا پرۆسا دیموکراسیەتێ د چوارچووڤێ وێ ململانێ یا سیاسی یا یاسایی و دەستووری دا. چونکی دەستوور تاکە دەرگەهە ژ بۆ دەستنیشانکرن یان دیارکرنا جەوهەرێ دژبەریێ یان ئۆپۆزسیۆنێ. ژ بەر ڤێ یەکێ، فاکتەرێن دەستووری خودیکا خۆیاکرن یان ئاشکراکرنا ئۆپۆزسیۆنا سیاسی نە و رۆلەکێ گرنگ د رێکخستن و ئامادەکرن یان د پێکهێنانا مەواردێن سیاسی یان ئامرازێن سیاسی دا هەیە.

چەمکێ دیموکراسیەتێ د ناڤبەرا تیۆر و پراکتیکێ دا

دیموکراسیەت د بنیات دا پەیڤەکا یۆنانییە ژ دو پەیڤان پێکدهێت: (demo) ئانکو مللەت، (kratis) ئانکو دەستەلات. ئانکو مللەت ل دووڤ حەزا خۆ دەستەلاتێ هەلبژێریت کو ب رێڤە ببەت ژ هەمی لایان ڤە (سیاسی، رەوشەنبیری، جڤاکی، جڤاکى) دوور ژ هەمی دەستەلاتێن رژێمێن بیانی.

هەلبژارتنا باوەرییەکا زێدەتر ب دیموکراسیەتێ کو مەرجێ سەرەکی یێ دیموکراسیێ یە، رێبازا وێ ژی ئازادیا بیرۆرایانە. مەبەست پێ ئازادییا تاکەکەسی یە د کارێ خۆ دا و د دەربرینا هزر و بیرێن خۆ دا یێ ئازاد و سەربەست بیت. هەروەسا هەلبژارتنا پارتیا وی دڤێت ب سەربەستی کارێ خۆ د ناڤ دا بکەت، دیسان وەکهەڤ بیت د مافان دا بەرامبەر یاسایێ، دوور ژ دیکتاتۆرییەتێ.

سەرەرای ڤێ یەکێ، گەلەک پارت و لایەنێن سیاسی ب ناڤێن دیموکراتی هاتینە ناڤکرن، بەلێ ب تنێ ناڤە! ئەما د بجهئینانێ دا گەلەک دوورن. جهێ داخێ یە پترییا پارت و لایەنێن سیاسی، ژ وان پارتییێن ئۆپۆزسیۆن ژ بۆ ڤەشارتنا راستیا ڤی بابەتی، گازیا دیموکراسیێ بلندکریە وەک دروشم، بەلێ د وارێ پراکتیکی دا گەلەک دوورن ژ کاکلکا دیموکراسیەتێ.

مێکانزما کارکرنا ئۆپۆزسیۆنێ د پەرلەمان دا

هەکە ل گەل چاوانیا دروستبوونا ئۆپۆزسیۆنا سیاسی راوەستین، دێ بینین ب سەدەمێ ب دەستڤەئینانا کۆتلەیەک یان پارتییەکا سیاسی ب رازیبوون یان رێژەیا زۆرینە یان پرانیا دەنگێن مللەتێ خۆ، دهێتە راسپاردن ب ئامادەکرن و بەرهەڤکرنا پرۆگرامێن خۆ یێن سیاسی ژ بۆ یاسایێن کارکرنێ یان بجهئینانێ د خزمەتا گشتی یا مللەتی دا.

ئەو پارت و کۆتلە یان لایەنێن رێژەیەکا کێم یا دەنگێن پێدڤی یێن مللەت ب دەستخۆڤە نەئینن، ماف هەیە ببیتە ئۆپۆزسیۆن و رەخنی بگرن و ببنە ئامرازەکێ چاڤدێریکرنێ ژ بۆ بهێزخستن و بهێزکرنا ئەدائا کارێ دەستهەلاتێ ل گۆرەی مۆدێل و مێکانزمێن دەستووری و یاسایی.

ئۆپۆزسیۆن تاکە پارێزەرێ مافێن سیاسی یێن مرۆڤی یە ل گەل کاراکرنا ئەزموونا پەرلەمانی. ئۆپۆزسیۆن سەرهەلددەت و دروست دبیت و دبیتە دینەمۆیا ژیانێ و سەرکەفتنا چالاکرنا وی پەرلەمانی و د هەمان دەم دا دبیتە ئامرازێ چاڤدێریکرنێ و ب هێزخستنا وێ سازییا یاسایی و شەرعی.

ئەزموونا ئۆپۆزسیۆنێ ل هەرێما کوردستانێ و رۆژهەلاتا ناڤین

ب مخابنی ڤە هەرێما کوردستانێ ژی ب مللەتێ خۆ ڤە ژ ڤی بەرهەم و خزمەتا ئۆپۆزسیۆنێ یا بێ بەهرە. کو پشتی دامەزراندنا پەرلەمانی وەکو سازییەکا سیاسی و دەستووری، بیرۆکەیا ئۆپۆزسیۆنێ ئامادە نەبوو، بەلێ ل گەل بلندبوونا ئاستێ گرنگیپێدانێ د جیهانێ دا، هێدی هێدی ل هەرێما کوردستانێ ژی هزر و کار ل سەر ئۆپۆزسیۆنێ هاتە کرن.

کاکلکا خالا من ڤێت ئاماژێ پێ بدەم: ل پترییا وەلاتان ل گەل دامەزراندن یان زێدەبوون و هەبوونا ئۆپۆزسیۆنەکا ب هێز، ئەو وەلات ل گوپیتکا دیموکراسیەتێ و خزمەتێ و پێشکەفتنێ نە؛ بەلێ ل کوردستانێ ل گەل سەرهەلدان یان دامەزراندنا ئێکەم بزاڤا ئۆپۆزسیۆنێ، بوو دەستپێکەک بۆ قۆناغەکا دژوار، وەلات بەر ب تێکدان، بنپێکرنا پرۆسا دیموکراسیەتێ و تێکدانا ئاساییشا جڤاکی بر.

بەرۆڤاژی وێ بەرێخودان و گرنگیا جیهانی یە دەمێ ئابراهام لینکۆلن دبیژیت: «دەمێ ئۆپۆزسیۆن دحەلیت، دەنگێ گولا بلند دبیت». سەرەرای ڤێ یەکێ، پەراوێزخستنەک یان پشتگووخستنەک هەیە ل وەلاتێن رۆژهەلاتا ناڤین ب گشتی؛ ئەوان پارتییێن دبنە ئۆپۆزسیۆن ژی نەشیانە ببنه ئامرازێ ب هێزخستن و چالاککرنا پەرلەمانی و نەشیانە ببنه پارێزەرەکێ باش بۆ چالاککرن و هەڤسەنگکرنا جڤاکی.

پرسیارەک بۆ پاشەرۆژێ

 ئەرێ د قۆناغا بهێت دا دێ ئۆپۆزسیۆنەکا جودا ژ یێن بووری هێتە دیتن کو بشێت هەڤکارەکێ باش بیت بۆ سازییێن یاسایی و د خزمەتا گشتی دا بیت؟ یان دێ درێژەپێدانا ئۆپۆزسیۆنەکا خشک بیت کو ب تنێ ئارمانج ژێ بەرژەوەندیێن تەنگ یێن حزبی بن؟

#مللەت محەمەد

گۆتارێن پەیوەندیدار

Back to top button
XaniAI Icon پسیار ژ XaniAI بکە