مستهفا شێخ محهمهد شێخ عەبدولسهلام عهبدوڵڵا بارزانی، كو ب ناڤێ مهلا مستهفا بارزانی، جهنهرال مستهفا بارزانی، پێشهوا، سهرۆك مستهفا بارزانی و بارزانی مستهفا ژی دهێته نياسين، د 14ى ئادارا 1903ێ دا ل گوندێ بارزان یا سهر ب پارێزگهها ههولێرێڤه ژ دایك بوویه.
دهستپێكهرێ شۆڕشا دویێ يا بارزان، دامهزرێنهرێ كۆمیتهیا ئازادی، جهنهرالێ كۆمارا كوردستانێ ل مههابادێ، سهرۆكێ حكومهتا دهمكی یا دهرڤهی كوردستانێ ل باكۆیێ و دامهزرێنهرێ پارتی ديمۆكراتى كوردستان (پ.د.ك) و رێبهرێ شۆڕشا مهزن يا ئیلۆنێ بوو، د 1ى ئادارا 1979ێ دا ل نهخۆشخانهیا میۆجلنگ يا ئهمریكی وهغهرا دووماهیێ كر.
قووناغێن خواندنێ
مستهفا بارزانی ل مزگهفتا گوندێ بارزان دهست ب خواندنا خۆ كر، پشتی ب دوويرماهى هاتنا شۆڕشا بارزان يا ئێكێ د سالا 1934ێ دا، ژ بۆ باژێڕێ مويسلێ هاته دویركرن و ل وێرێ ل مهكتهبا ئايينى یا مزگهفتا عەبدوڵڵا نهشئهت بهگ دهست ب خواندنا فقهێ ئیسلامی دكهت، ههروهسا ل نك عەلی بۆتانی زمان و ئەدهبیاتا فارسی خواندیيه، ل مزگهفتا ئەل-نور ئەل-كهبیر ل نك شێخ عهبدوڵڵا نهعمان، مزگهفتا عەبدوڵڵا، مهكتهبا ئايينى یا فهیسهلیێ و مهكتهبا ئايينى یا ئیمام ئیبراهیم پشكداری دهرسان بوویه.
د ژیانا خۆ دا، فێرى زمانێن كوردی، ئەرهبی، فارسی، تركی، رووسی، ئەرمهنی و ئینگلیزی ببوو.
دهستپێكا خهباتێ
د سالا 1906ێ دا، د ژییێ سێ سالیێ دا، ب تاوانا پشكداربوونێ د سهرهلدانا برایێ خۆ شێخ عەبدولسهلام بارزانی دا، ژ ئالیێ والیيێ مويسلێ محهمهد فازل پاشایێ داغستانی ڤه ل گهل دایكا خۆ دهێنه زیندانیكرن.
د سالا 1919ێ دا مستهفا بارزانی سهركردایهتیيا هێزهكێ كر كو هاریكاريیا شێخ مهحموودێ حهفید (1881-1956) بكهت كو ل دژی جێشا بریتانی شهر دكر، د ههمان سالێ دا ژ بۆ هاریكاریيا رێبهرێ شۆڕشگێرێ باكۆرێ كوردستانێ شێخ سهعیدێ پیران (1865-1925) چوو كو ل دژی لهشكرێ كۆمارا تركیایێ شهر دكر و پشتی سالهكێ وی هێزهك ژ بۆ هاریكاریيا ئاندرانیك، پادشاهێ ئەرمهنستانێ بر.
د 23ى خزیرانا 1932ێ دا، پشتی رووخاندنا شۆڕشا بارزان يا ئێكێ و د بن گهفا هێزێن ئاسمانی یێن بریتانی دا، د ئەنجاما وێرانكرنا 79 گوند و 1365 مالان دا، جهرهكا دى ژ نهچاری مشهختى كۆمارا تركیایێ دبيت و ل ئەدهنهیێ وهكى ئاواره دمینيت و دهمهكێ ل وێرێ دهێته بنچاڤكرن.
پشتی كو ژ تركیا ڤهگهرياى، د سالا 1934ێ دا بۆ مويسلێ هاته دويرئێخستن، د سالا 1936ێ دا بۆ باژێڕێن بهغدا، ناسریه، دیوانیه و حلله دهێته دويرخستن، د سالا 1939ێ دا بۆ گوندێ پردێ یێ پارێزگهها كهركووكێ و پاشى بۆ سلێمانیێ هاته دويرئێخستن.
شۆڕشا بارزان يا ئێكێ
مستهفا بارزانی د سالا 1931ێ دا فهرمانداریيا هێزێن شۆڕشگێر يێن بارزان كر ل دژی لهشكرێ ئيراقێ یا داگيركهر ب فهرمانداریيا كۆلۆنێل بهرقی شهوقی، ههروهسا سهركردایهتیيا شهرێن برادۆستێ ل دژی هێزێن شێخ رهشید لۆلان، جهبهێ مهرگهسۆر و شهرێ بێرسیاڤێ ل دژی هێزێن عەشیران يێن كو پشتگيریا لهشكرێ ئيراقێ دكرن، كریيه و سهركردایهتیيا شهرێن گاروابن، كۆركێ، ههڤنكا، كانیا لنج، زێت، پیران و شهرێ دۆلا ڤاژی ل دژی لهشكرێ ئيراقێ ب فهرمانداريیا جهنهرال رۆبنسۆن كر.
شۆڕشا بارزان یا دویێ
مستهفا بارزانی د 27ێ تیرمهها 1943ێ دا شۆڕشا بارزان یا دویێ دا دهستپێكرن و ل دژی لهشكر و پۆلیسێن ئيراقێ فهرمانداریيا شهرێن خێرهزووك، گۆرهتوو، چیايێ پیران و مهزنهیێ كريیه، ژ 9 ههتا 11 چریا دویێ 1943 ل نێزیكی مهرگهسوورێ لیوایهكا لهشكرێ ئیراقێ تێك بر و فهرمانداریيا جهبهێ نههلێ و شهرێ پیرسی كریيه.
ئهرك و بهرپرسیاریێن سیاسی
د سالا 1939ێ دا ل باژارێ سلێمانیێ تێكهلى رێكخستنێن پارتيیا هیوا دبيت و د 12ى تیرمهها سالا 1943ێ دا ب هاريكاریيا كوردپهروهرێن باژێڕێ سلێمانیێ ب تایبهتی شێخ لهتیفێ حهفید ب دزی ژ گرتنێ درهڤيت و دچیته رۆژهةلاتێ كوردستانێ و پاشى ڤهدگهريته دهڤهرا بارزان.
د 15ى كانوونا دويێ 1945ێ دا وهكو سهرۆكێ كۆمیتهیا ئازادی هاته ههلبژارتن و د سالا 1946ێ دا ژی بوو سهرۆكێ كۆمیتهیا دامهزرێنهر يا پارتی ديمۆكراتى كورد و د 16ى تهباخا 1946ێ دا ب ئێكدهنگیيا نوينهرێن كۆنگرهیى وهك سهرۆكێ ئێكێ یێ پارتی ديمۆكراتى كوردستان هاته ههلبژارتن، د 19ى كانوونا دویێ يا 1948ێ دا، سهرۆكێ سهركردایهتيیا باشوور – رۆژههلاتێ كوردستانێ (كۆنفرانسا باكۆ) بوو، د كۆنگرهیێ دویێ دا سالا 1951ێ، د كۆنگرهیێ سێیێ دا د سالا 1953ێ دا، د كۆنگرهیێ چارێ دا د سالا 1959ێ دا، د كۆنگرهیێ پێنجێ دا د سالا 1960ێ دا، د كۆنگرهیێ شهشێ دا د سالا 1964ێ ده، د كۆنگرهیا ههفتێ دا د سالا 1966ێ دا و د كۆنگرهیێ ههشتێ دا د سالا 1970ێ دا ب ئێكدهنگيیا نوينهرێن كۆنگرهیى ب سهرۆكێ پارتی ديمۆكراتى كوردستان (پ.د.ك) هاته ههلبژارتن.
قووناغا كۆمارا كوردستانێ ل مههابادێ
مستهفا بارزانی د 26ى كانوونا ئیكێ یا 1946ێ دا ل مههابادێ پشكداری رێورهسما راگههاندنا كۆمارا دیمۆكراتیيا كوردستانێ بوو، ناڤهاتی د دهستپێكا سالا 1946ێ دا، ژ بهر خهبات و بهرخودان و پسپۆریيا وی یا د كاروبارێن لهشكری دا، ژ لایێ كۆمارا نهتهوهیی یا ئازهربایجانێ ڤه پلهیا جهنهرالیێ وهرگرت و د 31ى ئادارا 1946ێ دا ب پلهیا جهنهرال د ناڤا لهشكرێ كۆمارا دهمۆكراتیك يا كوردستانێ دا خزمهت كر، د ههمان سالێ دا د ئارتێشا كۆمارێ دا فهرماندارێ جهبهێ سهقزێ بوو، د 11ى كانوونا ئێكێ یا سالا 1946ێ دا، پشتی رووخاندنا كۆمارا دهمۆكراتيك يا كوردستانێ، فهرمانداریيا پاشڤهكێشانا ب سهروبهر و بێ زهرهر یا هێزێن كۆمارا كوردستانێ و كۆمارا نهتهوهیی یا ئازهربایجانێ ژ جهبهێ سهقزێ بۆ مههابادێ كر و د 16ى كانوونا ئێكێ دا ل مههابادێ ههڤدیتنا خۆ یا دووماهیيێ ب پێشهوا قازی محهمهد را كر، د ئادارا 1947ێ دا ل دژی لهشكرێ ئیرانێ فهرمانداریيا شهرێن نرگی، بهردهزارد و مارگاوهرێ دكهت و د شهران دا بریندار دبيت، ههروهسا فهرمانداريیا شهرێ گۆجار، ههڤرس-ههلاجێ و شهرێ بلنداهیێن بهرێ زهر ل دژی لهشكرێ ئیرانێ كریيه و د ڤی شهری ژی دا دیسا بریندار بوو، د 10ى نیسانا 1947ێ دا شييا ههمى مالبات و پێشمهرگهیێن خۆ رزگار بكهت و بگههینته گادهرێ.
چوونا ئێكهتییا سۆڤیێتێ
جهنهرال مستهفا بارزانی د 15ى نیسانا 1947ێ دا، پشتی كۆمبوونهكا دوير و درێژ ل گهل شێخ ئەحمهد بارزانی، ب هێزهكا تایبهت يا 560 پێشمهرگهیان، بڕیار دا كو رادهست نهبن و د 25ى نیسانێ دا گههشته گوندێن دهڤهرا مزووری ژۆرییان و د 27ى گولانێ دا ل گهل ههڤالێن خۆ بێ زیان دهرباسی ناڤ سنورێن كۆمارا تركیا بوون، پاشى رۆژهكێ ل گوندێ جرمی یێ رۆژههلاتێ كوردستانێ سهرپهرشتيیا جڤینهكا مهزن ژ بۆ رێكخستنا هێزێن پێشمهرگهيى و چوونا بۆ ئێكهتییا سۆڤیێتێ كر، د ڤێ دهمى دا وی سهركردایهتيیا شهرێ چیایێ سووسووزێ و دهشتا ماكۆیێ ل باكۆرێ رۆژئاڤایێ ئیرانێ ل دژی لهشكرێ ئیرانێ كر، د 18ى خزیرانێ دا ئەو و ههڤالێن خۆ گههشتنه سنۆرێ ئێكهتییا سۆڤیێتێ و خۆ ل وێرێ گرتن و ئەو كهسێ دووماهيیێ بوو كو ژ رۆیبارێ ئاراس دهرباسی ناڤ ئاخا سۆڤیێتێ بوويى، د 29ى ئیلۆنێ دا ژ بۆ پێشوازیكرنا ههڤالێن وی وهك پهنابهر ل باكۆیێ ب بهرپرسێن كۆمارا ئازهربایجانێ یا سۆڤیێتێ را كۆمبوو، د 10ى كانوونا ئێكێ دا ژ بۆ رێكخستنێ ب ههڤالێن خۆ را برن باكۆیا ئازهربایجانێ، د 29ى تهباخێ دا ل گهل ههمى ههڤالێن خۆ دهرباسی ئۆزبهكستانێ بوو.
د 13ى ئادارا 1949ێ دا ژ لایێ دهستههلاتدارێن ئێكهتییا سۆڤیێتێ ڤه ژ طاشكهنتێ ژ بۆ باژێڕێ چمبای هاتنة دویركرن، پشتی چهند سالان ژ دابڕینێ، د نیسانا سالا 1952ێ دا، ل طاشكهنتا پایتهختا ئۆزبهكستانێ د كۆمبوونهكا مهزن دا ل گهل ههڤالێن خۆ كۆمبوو و ل سهر بهردهوامكرنا خواندنا خۆ یا پهیمانگههـ و زانكۆيان دانوستاندن كرن.
جهنهرال بارزانی د سالا 1953ێ دا ل مۆسكۆیێ ب ئاكنجى بوو، مالا وی جهێ پهناگههێ ههمى پهنابهرێن كورد بوو، د سالا 1956ێ دا چوو سهرهدانا كوردێن ئەرمهنستانێ و ب پێشنیازا وی درێژاهیيا بهرنامهیێ كوردی یێ رادیۆیا.ئێریڤانێ ژ نیڤ ساعهتێ بۆ ساعهت و نیڤا هاته درێژكرن.
ڤهگهریان بۆ ئيراقێ
پشتی سهركهفتنا شۆڕشا 14ى تیرمههێ و دهستويرييا ڤهگهريانا وی هاته دان، د 21ێ تهباخا 1958ێ دا ژ مۆسكۆيێ دهركهت و ژ لایێ سهرۆكێ رۆمانیا و سهرۆكێ چيكۆسلۆڤاكیا ڤه هاته پێشوازیكرن، د 2ى ئیلۆنا وێ سالێ دا ب یاسایا ژماره 22 یا سالا 1958ێ كو ژ لایێ ئەنجوومهنا سهركردایهتییا ئیراقێ ڤه هاتبوو ئیمزاكرن، هاته عەفوو كرن. د 10ى ئیلۆنێ دا، وی بهرسڤا نامهیا عەبدولكهریم قاسمی دا كو دهستوورا ڤهگهريانا وهلاتێ خۆ دابوو و د ئیلۆنێ دا گههشت فرۆكهخانهیا پراگێ، دو رۆژ ل دویڤ دا گههشته فرۆكهخانهیا قاهیره و ل قهسرا قوببه ژ لایێ سهرۆك جهمال عهبدولناسر ڤه هاته پێشوازیكرن، د 6ى چریا ئیكێ دا ل فرۆكهخانهیا موسهنا یا بهغدایێ گههشت و ژ لایێ ههمى پێكهاتهیێن ئيراقێ ڤه هاته پێشوازیكرن، چهند رۆژان پشتی ڤهگهريانا وی، ل بارهگهها وهزارهتا بهرهڤانیا ئيراقێ، ئەو ل گهل زهعيم ئەبدولكهریم قاسم را كۆمبوو و ل سهر ههڤپشكيیا كورد و عەرهبان ل ئيراقێ دانوستاندن كرن.
د 22ێ چریا ئێكێ دا سهرهدانا ههولێرێ كر و ژ لایێ موتهسهرفێ ههولێرێ عهلائهددین مهحموود و خهلكێ باژێرى ڤه هات پێشوازیكرن، پشتی سێ رۆژان سهرهدانا كهركووكێ كر و ژ لایێ كهسایهتيیێن كورد، خهلكێ باژێر و فهرماندارێ لهشكرێ دویهمین يێ لهشكرێ ئیراقێ ل وی باژێڕی ڤه هاته پێشوازیكرن، د 30ێ مههێ دا ژ بۆ سهرهدانێ گههشته سلێمانیێ و ژ لایێ خهلكێ باژێڕی ڤه هاته پێشوازیكرن و ل مالا شێخ لهتیف حهفید روونشت و سههردانا گۆرێن شههید مستهفا خۆشناو و محهمهد قودسی ئەندامێن كۆمیتهیا دامهزرێنهر يا پارتی ديمۆكراتى كوردستانێ و مالباتێن وان كر.
د 16ێ نیسانا 1959ێ دا، وی پێشوازيیا كهشتيیا گۆرۆزیا ژ بهندهرێ بهسرایێ ل باشوورێ ئيراقێ كر كو ههڤالێن وی یێن كو د سالا 1947ێ دا چووبوون ئێكهتییا سۆڤیێتێ ل گهل خۆ ئینا بوون، د 19ىێ خزیرانا 1959ێ دا ل ههولێرێ چوو سهر گۆرێ شههید خهیروڵڵا عەبدولكهریم.
قووناغا شۆڕشا ئیلۆنێ
د 11ێ ئیلۆنا 1961ێ ده ژ بۆ مافێن گهلێ كورد رێبهریا شۆرهشا ئیلۆنێ كر، د نیڤێ مهها چریا پاشین ده ژ بۆ رێكخستنا كارووبارێن پێشمهرگه سهردانا دوهۆكێ كر و دهڤهرا بادینان ل سهر سێ فهرماندهیان دابهش كر و د 12ێ كانوونێ ده فهرمانداریا شهرێ زاویته كر.
د سالا 1965ان ده فهرمانداریا شهرێ پێنجوینێ ل پارێزگهها سلێمانیێ و د سالا 1966ان ده ژی فهرمانداریا شهرێ هندرین دكه كو دو تابوورێن ئارتێشا راقێ تێ ده هاتنه رووخاندن، د 15ێ نیسانا 1967ان ده سهرۆكاتیا كۆنفهرانسا (سیاسی-لهشكهری) یا كانی سماقێ دكه، د دهستپێكا سالا 1969ان ده پلانا ئێریشا ل سهر كۆپانیا پهترۆلا كهركووكێ داتینه كو د 1ێ ئادارێ ده ژ ئالیێ تۆپخانهیێن شۆرهشا ئیلۆنێ ڤه هات شهوتاندن، ژ 27 ههتا 29 مژدارا 1973ان، سهرپهرشتیا كۆنفهرانسا (سیاسی-لهشكهری) یا چۆمانێ كر.
گۆتووبێژێن ئاشتیێ و دانوستاندن
مستهفا بارزانی د 7ى كانوونا ئێكێ يا سالا 1944ێ دا ئێكهمین دانوستاندنێن شۆڕشا بارزان يا دویێ ل نێزیكی گوندێ سپیندارێ ب نوونهرێ ئيراقێ مهجید مستهفا را ل ئهنجام دا و ژ بهر ڤێ ئێكێ د دهستپێكا شباتێ دا شێخ ئەحمهد بارزانی (1892-1969) ل ناڤهندا ئيراقێ ژ زيندانێ دهركهفت و ڤهگهریا دهڤهرا بارزان، د 12ى شباتا ههمان سالێ دا ژ بۆ بهردهواميیا دانوستاندنان سهرهدانا بهغدایێ كر و ل گهل عەبدویلاهى كۆمبوو، د ههمان سالێ دا ل بهغدا ژ لایێ سهرۆك عهشیر و كهسایهتیێن كوردێن بهغدایێ هاته مێڤانكرن ههڤدیتن كرن.
د سالا 1945ێ دا ل بهغدا ب سهرۆك وهزیرێ ئيراقێ نووری ئەلسهید را ههڤدیتن كر، د 25ى ئادارا 1945ێ دا ل گهل مستهفا خۆشناو (1912-1947) و محهمهد قودسی (1922-1947) ب نوونهرێ بالیۆزخانهیا بهریتانیا یا ل ئيراقێ كاپتان ستۆكسی را ل گوندێ شاوراوێ ههڤدیتنهك ئهنجامدا.
د 21ى كانوونا ئێكی یا 1946ێ دا ب سهرۆكاتيیا شاندهكێ باشوورێ كوردستانێ ژ بۆ ههڤدیتنا شاهێ ئیرانێ را سهرهدانا تههرانێ كر.
د 4ى شباتا 1963ێ دا ل كانی مارانێ سهر ب پارێزگهها ههولێرێ، ژ بۆ دانوستاندنێن ئاشتيیێ د ناڤبهرا ههر دو ئالیان دا ب شاندهكێ حكومهتا ئيراقێ را ب سهرۆكاتيیا جهنهرال تاهر یهحیا تكریتى را ههڤدیتن پێكئينان.
د سالا 1964ێ دا، پريماكۆڤ ل سهر ناڤێ ئێكهتییا سۆڤیێتێ دا كو زهمینهیا دانوستاندنان ب حكومهتا ئيراقێ را ئاماده بكهن، سهرهدانا جهنهرال مستهفا بارزانی كر، د 24ى تهباخا 1964ێ دا ژ بۆ دانوستاندنان پێشوازیيا سهرفهرماندارێ لهشكرێ ئيراقێ سهرلهشكهر عەبدولرهحمان محهمهد عارف (1916-2007) و شاندا ل گهل دا كر، د 11ى چریا ئێكێ 1964ێ دا، وی داخوازا كوردان یا ئوتۆنۆمیێ پێشكێشی سهرۆككۆمارێ ئيراقێ عهبدولسهلام محهمهد عارف (1921-1966) كر.
د 8ى چریا ئێكێ 1966ێ دا ژ بۆ كو ل سهر پهیمان، ئاشتی و چارهسهریيا دۆزا كوردان دانوستاندنان بكهن، ل گوندێ جوندیان پێشوازيیا سهرۆككۆمارێ ئيراقێ لیوا عەبدولرهحمان محهمهد عارف كر و د 15/06/1966ێ دا ژ بۆ دانوستاندنان ل گهلاله پێشوازيیا شاندهكێ حكومهتا ئيراقێ كر.
د 15ێ ئیلۆنا 1967ێ دا ل بارهگايێ خۆ پێشوازیيا سهرۆكوهزیرێ ئيراقێ جهنهرال تاهر یهحیا كر و د 31ێ كانوونێ دا ژی ل سهر مافێ ئۆتۆنۆميیا كوردستانێ دانوستاندنان بكهن، پێشوازیيا شاندهكێ حكوومهتا ئيراقێ ب سهرۆكاتیا عەبدولخالق سامهرائی، ئەندامێ سهركردایهتيیا پارتیيا بهعس یا سۆشیالیست يا عەرهبی و عەزیز شهریف و جهنهرالێ خانهنشین فوئاد عارف كر.
د 10ى كانوونا دوێ يا 1970ێ دا ژ بۆ دانوستاندنان ل گوندێ ناوپردان، ب جێگرێ سهرۆككۆمارێ ئيراقێ سهدام حوسێن را روونشت و د 11ى ئادارا 1970ێ دا ئۆتۆنۆمی ژ كوردستانێ را هاته دان.
ههولدانێن دیپلۆماتیك
د سالا 1947ێ دا، پشتی كو گههشتنه ئێكهتییا سۆڤیێتێ، نامهیهك ژ سهرۆكێ پارتا كۆمونست يا سۆڤیێتێ ستالين را شاند و ژ تهڤگهرا نهتهوهیی یا كورد را پشتگيری خواست، د ئادارا 1951ێ دا نامهیهك ژ خرۆشۆڤ را شاند و رهوشا پهنابهرێن باشوورێ كوردستانێ شرۆڤه كر و ژ بۆ ديتن و چارهسهركرنا پرسگرێكان كۆمیتهیهك تایبهت هاته ئاڤاكرن.
د سالا 1956ێ دا ل دژی هێرشا سێ ئالی یا بهریتانیا، فرهنسا و ئیسرایلێ یا ل سهر كۆمارا مسرێ نامهیهك ژ سهرۆككۆمارێ مسرێ جهمال عهبدول ناسر را نڤیساند و ههلوهستا خۆ نیشان دایه.
د 1ى چریا ئێكێ سالا 1960ی دا نامهیهك ژ سكرتێرێ گشتی یێ نهتهوهیێن ئێكبوویی را شاند و ل دژی زۆلم و زۆرداریيا پادشاهیيا ئیرانێ و كۆمارا تركیایێ یا ل سهر كوردان، نهرازیبوونا خۆ دیار كر، د 6ى چریا ئێكێ يا ههمان سالێ دا، ئەو ل سهر داخوازییا فهرمی یا بهرپرسێن ئێكهتییا سۆڤیێتى ژ بۆ پشكداریيا پیرۆزباهیێن رۆژا ئوكتۆبهرێ، سهرهدانا ئێكهتییا سۆڤیێتێ كر، د 29ى چریا ئێكێ دا ئەو ل گهل شێخ ئەحمهد بارزانی ژ بۆ چارهسهركرنا دۆزا كوردان سهرهدانا سهرۆكوهزیرێ ئيراقێ زهعیم روكن عەبدولكهریم قاسم كر.
د پایزا سالا 1962ێ دا ب رێیا ئەحمهد تهوفیق (عهبدوڵڵا ئیسحاقی) نامهیهك كو شهرت و مهرجێن شۆڕشا ئیلۆنێ راڤه دكهت و سهرساخیيێ ژ بهر كوشتنا ف. كهننهدی، سهرۆكێ ویلایهتێن یهكبوویی یێن ئامریكایێ، ژ كۆنسولێ ئامریكی ل ئەسفههانێ را شاند.
د 15ى تیرمهها 1965ێ دا نامهیهك ژ سهرۆككۆمارێ فرانسا جهنهرال دى گۆل را شاند و ژ بۆ دۆزا كوردان پشتگيری خواست، د 3ى چریا ئێكێ دا، وی ل بارهگایێ خۆ پێشوازی ل ژولان مره نوينهرێ حكومهتا بریتانیا كر و د ههمان سالێ دا نامهیهك ژ سكرتێرێ گشتی یێ نهتهوهیێن ئێكگرتی را شاند، پشتی سالهكێ، د 1ى كانوونا دویێ دا، ل سهر پێككرنا باشوورێ كوردستانێ ب ئيراقێ را، نامهیهكا بیرانینێ پێشكێشی كۆنسهیا نهتهوهیێن ئێكگرتی كر، د 15ى كانوونا دویێ یا ههمان سالێ دا، وی نامهیهكا دى يا بیرانینێ ژ سهرۆكوهزیرێ بهریتانیا ولسۆن را ل سهر دۆزا كوردان ل باشوورێ كوردستانێ شاند، د سالا 1966ێ دا نامهیهك ل سهر دۆزا كوردی پێشكێشی كۆنگرهیا هاڤانا (سێ پارزهمینێن ئاسیا، ئهفریقيا و ئهمریكایا باكۆر) كر.
د 28ى تهباخا 1967ێ دا نامهیهك ل سهر دۆزا كورد و سیاسهتا تونهكرنا كوردان ل ئيراقێ ژ جهمال عهبدولناسر (1918-1970) را شاند، د شهرێ عەرهب- ئسرائیلی یێ شهش رۆژی دا ل سهر داخوازا سهركردهیێن عەرهب ب تایبهتی شاهـ حوسێن هاشمی، د 5ى خزیرانا 1967ێ دا بێ ئالی ههلبژارت، د هاڤینا سالا 1969ێ دا پێشوازیيا یاقۆ مهلك ئیسماعیل، ئەندامێ كۆمیتهیا رێڤهبهر يا یهكیتیيا ئاسووریێن جیهانێ كر.
دهما كو د 11ى ئادارا 1974ێ دا، قانوونا ههرێما ئوتۆنۆمی يا كوردستانێ ژ لایێ سهرۆكێ ئەنجومهنا شۆڕشا ئيراقێ و سهرۆككۆمارێ ئيراقێ ئەحمهد حهسهن بهكر ڤه ب ئاوایهكی یهك ئالی هات دهرخستن و كهركووك ژ كوردستانێ هاته جوداكرن، ژ كۆمبوونا بلند يا عەرهبان را نامهیهك شاند كو ژ 19 ههتا 26ێ چریا ئیكێ 1974] ل ریازێ هاته گرێدان كو تایبهت ب كۆمكوژیيا لهشكرێ ئيراقێ ل دژی ملهتێ كورد هاتبوو رێكخستن.
د چریا ئیكێ 1974ێ دا ل تههرانێ ب وهزیرێ دهرڤه یێ ئهمریكایێ هنری كيسنجهر را ئێكودو ديت و د 10ى ئادارێ دا نامهیهكا نهرازیبوونێ دا دهست وی، ئاگاهی ل سهر رێكهفتنا ل گهل جیگرێ سهرۆكێ ئيراقێ سهدام حوسێن وهرگرت و وی ژ وان را گۆت كو ئەڤ پهیمان نه د بهرژهوهنديیا پادشاهیيا ئیرانێ دا یه.
د سالا 1976ێ دا ل زانكويا ئهمریكی ل واشنتۆنێ ل سهر شۆرشا كوردستانێ گۆتارهك پێشكێشی خواندهڤان و مامۆستهیان كر و د ههمان سالێ دا، وی ب سهناتۆر ژاجكسۆن، سهناتۆر پرۆخمهیهر، مننه و كۆنگرهسمان ستهپههن سۆلارس را ههڤدیتن كرن و ب وان را ل سهر دۆزا كوردا گۆتووبێژ كرن، د ههمان سالێ دا، ژ بۆ دانوستاندن ل سهر پشتگوهكرنا دهولهتا ئەمریكایێ ژ شۆرشا كوردی را و بۆ هزرا رایا گشتی بكێشیته سهر دۆزا كوردان، ههڤدیتنهكا رۆژنامهڤانی ب كۆڤارهكێ را كر.
د سالا 1977ێ دا نامهیهك ژ سهرۆكێ ئهمریكا جيمى كارتهر را شاند و تێدا رهوشا كوردستانێ و دۆزا كوردان شرۆڤه كر.
ههولدانێن كوشتنێ
د نیڤا سالا 1936ێ دا د دهما دانوستاندنان دا ژ لایێ والیێ وێ دهمێ یێ مويسلێ ڤه ژههر كرن د قههوهیا وی دا و ژههردار كرن، لێ بهلێ ب ههولدانا هندهك كهسێن دۆست گازی دۆكتۆرهك كرن و ئەو ژ مرنێ رزگار بوو.
د سالا 1943ێ داحكوومهتا ئيراقێ ژ بۆ كوشتنا مستهفا بارزانی، 50 ههزار دینار خهلات دان و پشتی دو سالان، د 19ى تهباخا 1945ێ دا، دادگهها عورفی یا لهشكری بریارا دهستهسهركرنا ههموو مال و ملكێن كو هاتبوون ڤهگوهازتن و نههاتنه ڤهگوهاستن دا و بریارا سێدارهدانێ ژ بۆ شێخ ئەحمهد بارزانی، مستهفا بارزانی و هژمارهك ژ ههڤالێن وان هاته دهركرن.
پشتی ڤهگهرا خۆ ژ ئێكهتییا سۆڤیێتێ كو د رۆژێن 25 و 26ى مههێ دا سهردانا كهركووكێ كر بوو، ئەو ژ ههولا كوشتنێ یا ژ لايێ فهرماندارێ پۆلیسێ لهشكری هدایهت محهمهد ئەرسهلان ڤه هاتبوو كرن؛ رزگار بوو.
د 17ى كانوونا ئێكێ 1961ێ دا سهرۆكوهزیرێ ئيراقێ عەبدولكهریم قاسمی د بن ناڤێ دانوستاندنان دا حهسهن عەبوودی شانده جهم بارزانی و د وێ دهمێ دا جهێ ههڤدیتنێ بۆمبهبارانكر، لێ ب سایا هشیاریيا بارزانی ههردو ژی رزگار بوون.
د 10ى خزیرانا 1963ێ دا ژ لایێ ئال سالهح ساعدی جیگرێ سهرۆكوهزیرێ ئيراقێ، ئەندامێ سهركردایهتيیا شۆرشگێر و ئەندامێ سهركردایهتیيا پارتا بهعس يا سۆشیالیست يا عەرهبی ڤه، 100 ههزار پۆوند خهلات ژ بۆ گرتنا سهرۆك مستهفا بارزانی، ب ساخی یان مری، هاتنه راگههاندن.
د 29ى ئیلۆنا 1971ێ دا ژ لایێ دهزگهها ئهمنا گشتی یا ئيراقێ ڤه و ب ئاگاهیيا سهدام حوسێن، شاندهك ژ مهلا و كۆماندۆیان ل حاجی ئومهران كو ب ناڤێ دانوستاندنان هاتبوون نك بارزانی، خۆ پهقاندن و د ڤێ كریارا تيرۆریستی دا ب سڤكی بریندار بوو.
قووناغا پشتی (نسكۆیێ) و چووینا ئەمریكایێ
مستهفا بارزانی د سالا 1975ێ دا ژ بهر تێكچوونا شۆرشێ و پیلانهكا ههرێمی و ناڤنهتهوهیی پهنابهری كۆمارا ئیرانێ بوو، د تهباخا ههمان سالێ دا ژ بۆ چارهسهرییێ و ژ بۆ كو دهنگێ كوردا بگهینه جیهانا ئازاد چوو ئهمریكایێ و د دووماهييا مهها چریا ئێكێ دا ڤهگهریا ئیرانێ.
د خزیرانا 1976ێ دا ژ بۆ چارهسهرییی جارا دویێ چوو ئهمریكا و ل مایۆ كلینیك، نهخۆشخانهیا گهۆرگهتۆون و نهخۆشخانهیا سبلێ دهات چارهسهركرن.
د دهستپێكا سالا 1979 دا، ئەو ژ بۆ جارا سێییێ و دووماهييێ ل نهخۆشخانهیا زانینگهها گهۆرگهتۆون هاته مابوو و د 1ێ مهها ئادارێ ده ژ بهر پهنچهشێرێ وهغهرا دووماهیێ كر و د 5ى ئادارێ دا ل باژارۆكێ شنۆ یێ رۆژهلاتێ كوردستانێ ب ئامادهبوونا ب دههـ ههزاران كهسان هاته ڤهشارتن، پشتی سهرهلدانا گهلێ كوردستانێ و د 6ى چريا ئێكێ 1993ێ دا بۆ جارا دووماهييێ د كهرنهڤالهكێ پر سهرفهرازی دا، جهنازهیێ وی یێ پیرۆز ئينانه باشوورێ كوردستانێ و ل دهریێ سینۆری یێ باشماخێ ژ لایێ جهلال تالهبانی (1933-2017) و نێچیرڤان بارزانی ڤه هات پێشوازیكرن و د 8ى چريا ئێكێ دا ل گوندێ خۆ بارزان هاته ڤهشارتن.
